Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 3,86 / Satış: 3,87
€ EURO → Alış: 4,55 / Satış: 4,57

Batılı Seyyahların Bitlis Beyliği Üzerine Notlarından

Batılı Seyyahların Bitlis Beyliği Üzerine Notlarından
  • 17.11.2015

 

Osmanlı İmparatorluğu ve İran’ı gezen yabancı seyyahların gezi notlarında Bitlis Beyliği’ne ilişkin belirtmiş oldukları seyhatnamelerinin en ilginç satırları olarak anılır.

 

 

 

 

 

“Orient” üzerine genel kanı ve tasavvurları bulunan bu batılıların Bitlis Beyliği ile karşılaşmaları genellikle belli bir “hayret” tepkisi içerir. “Yalçın kayalar ve yüce dağların” arasındaki bu Beylik’teki yaşam bazen Osmanlı ve Ecem Ülkesi üzerine olan genel tasavvurun tam karşıtı bir vadi olarak gösterilir, bazen de, “Doğu’daki bir yer” Batı’nın orientalist tasavvurlarına aykırı geldiği için “hayret”le karşılanır. Beylik’teki yaşam dinamizmi, dünyevi kültürel aktiflik, kadınların “doğallığı”, “asayişin berkemal olması”, “asizlzade ruh hali” Doğu için kurgulanan tasavvurlara uymayan sosyolojik olgulardır. Örnek olarak bazı Batılı seyyahların Bitlis Beyliği üzerine notlarından bazı satırları veriyoruz. Barılı seyyahlarda Bitlis İmgesi üzerinde durduğumuz konulardan biridir. 1916 yılında Bitlis’i gezen Gordelevski’nin notlarını okumuştuk, Evliya Çelebi’nin Bitlis Üzerine Seyhatnamesi’ni vereceğiz, ve başka dönemlere ait notlardan da görüleceği gibi, Yabancı’nın Bitlis İmgesi farklı tarihsel dönemlere göre farklıdır.

***

 

Adı “Venedikli Adsız Satıcı” olarak bilinen İtalyan gezgin 16. Yüzyılın başlarında Kürdistan’dan geçerek Doğu’yu ziyaret eder. Anıları 1559 yılında İtalya’da yayınlanır. Eserinde “Bitlis’in Güzel Sarayı’nın” kısa bir tasvirini yapar ve Bitlis Beyliği Han’ının, “Şeref Beg adlı Kürt Beyi’nin” olduğunu belirtir ve şunları yazar; “Şah İsmail bu Kürt Prensinin üstüne 6 bin atlıdan oluşan bir ordu gönderdi, fakat Krallığa (Osmanlı İmparatorluğu) karşı başka bir savaşı desteklemek için bu kuvveti geri çağırmak zorunda kaldı.”

Mestre Affonso, 1565 yılında Hindistan dönüşünde Bitlis’ten geçen Portekizli bir gezgindir. Bitlis Sarayı hakkında bizlere şu bilgileri bırakmıştır: “Yalçın kayalıklar üzerine kurulu, göğü delen burçlarla örülmüş yüksek duvarlarla çevrilen ve kıskançlıkla korunan Saray’ın ele geçirilmesi olanaksız gibidir.”

İtalyan Pietro Della Valle 17. Asrın başında bir uçtan bir uca Doğuyu geçti. 1616 yılında İstanbuldadır. İstanbuldayken önemli bir haber olarak “Kürdistan’dan gelen Bitlis Hanı’nın şehre varışından” bahseder. Han sıkıntıdadır. “Bu Prens, İstanbul’a, Nafiz Paşa’nın ölümünden az önce elinden alınan, bir kısmını yeni yeni tekrar ele geçirdiği topraklarının tümünün geri verilmesini sağlamak için gelmişti.”

Sultan Ahmet devridir ve Türkler İranlılarla uzun bir savaşa girmişlerdir. Büyük bir nüfuza sahip olduğunu herşeyin kanıtladığı Bitlis Hanı’nın bütün istekleri yerine getirilir. Han Sultan huzuruna kabul edilir, mülkiyet ve tüm hakları geri verilir. Bununla da yetinilmez ve suçlu vezir

öldürülür. Fakat Han, bunların bedelini İran’a karşı savaşmak üzere Sultanın emrine bir Kürt Ordusu vermek ve ayrıca ona armağanlar sunmakla ödemek zorundadır. Bu konuyu Della Valle’nin anlatımına bırakalım.

“Bitlis Hanı, İranlılar ile savaşan Padişaha donatımlı, masraflarını kendisi karşılamak üzere 12. 000 asker vereceğine dair söz verdi. Bu askerlerin tümünün süvari olacağı kanısındayım; çünkü bu sınırlarda piyade bir işe yaramaz.

Della Valle’nin Kürtler üzerine anılarını değerlendiren İsmet Şerif Vanlı, Onun bir bilgin iddiasında olmadığını, ama bununla birlikte, batılı bütün gezginler içinde devrin Kürdistan’ı, halkı, dili, dini, gelenekleri, kadının toplumdaki yeri, beylik ve hanlıkların, düşman “Büyükler” arasında ülkenin jeopolitik durumu yüzünden uğradıkları güçlükleri bize isabetli bir kavrayışla genel bir değerlendirme halinde aktarabilen yetenekli kişilerden biri” olduğunu söyler.

Bitlis Beyliği’ni mevcut beylikler içinde en nüfuzlu beylik olarak değerlendiren Della Valle, İstanbul’da gördüğü Bitlis Hanı’nın, “10-12 bin bir süvari gücüne sahip olduğunu” belirterek; “kendi hakimiyet sahalarının uzaklığına göre Türk ve İran yönetimlerine bağlıdırlar” diyerek şunları ekler; “Daha güçlü ve soylu olan bu Kürt yöneticileri Türk veya İranlılara bağımlılıktan kurtulmuşlardır.”

Bunlardan; “güçlü olanları Avrupa’daki Senyörler gibi kendilerini İran Şahı veya Osmanlı Padişahının koruması altında içiş gibi gösterirler. Gerektiğinde bizim İtalya’daki Prenslerin yaptığı gibi, umut ettikleri servet ve bazı çıkarlar gereği taraf değiştirdikleri bile olur.” …”oturdukları yapılar Türk ve İranlılarınkine benzer, fakat daha büyüktürler. Kadınları şehirlerde serbestçe yaşarlar; örtüsüz, peçesizdirler ve fark gözetmeden içtenlikle yabancı ve yerli erkeklerle görüşür, konuşabilirler.

Türk veya İran Devletlerinden bağımlı oldukları mezhep ona göre değişir ve hepsi Hz. Muhamed’in dinindendirler.”

Jean Baptiste Tavernier (1605-1689)

“Bitlis: Karahan’dan varılır Bitlis’e. Herkesten daha güçlü ve saygın bir Bey’in şehridir. Çünkü Bitlis Beyi şu veya buna bağlı diğer beyler gibi ne Padişahı ne de İran Şahını tanır. Bu iki gücün onunla aralarının iyi olması kendi yararlarınadır. Bitlis Beyi’nin geçtiği taraf Halep-Tebriz yolunu diğer taraf için kapamakta veya geçişi engellemekte güçlük çekmeyecektir. Zira korunabilmesi bu derece kolay dağ geçitleri az bulunur; on kişi, bin kişinin buralardan geçişini engelleyebilir.

Halepten gelirken Bitlis’e yaklaşırken tam bir gün bu yüksek sarp, yalçın dağlar arasında ilerlenir. Dağlar iki konak mesafe boyu devam ederler, yolun iki tarafı çay veya dağdır, çoğu

yerde yol kayalara o şekilde oyulmuştur ki, katır veya devlerin suya yuvarlanmamaları için çok dikkatle geçmeleri gerekir.

Şehir, biri diğerinden bir top atımı uzaklıktaki iki yüksek dağın arasındadır ve kalesi bu iki dağa eşit uzaklıkta başka bir dağın üzerindedir. Tepe aşağı yukarı Monmartre (Paris’te yüksek bir semt) tepesi yüksekliğindedir. Her yönünden o kadar diktir ki ancak dönerek çıkılabilir, panır üç köprüden geçilerek varılabilir. Ayrıca iki Zirevesindeki büyük düzlükte kurulu kaleye açılır – ka – büyük avludan geçilir, sonra daha küçük bir üçüncüsü sşzleri Bey evinin salonlarına ulaştırır. Kaleye çetin bir yolla çıkılır, iyi atlar gerekir. Fakat atla Kaleye ancak Bey ve Kahyası çıkabilir, diğerleri bu ayrılcalıktan yoksundurlar. Şahir, kalenin bulunduğu tepenin iki yönünde kendini çevreleyen iki dağa kadar yayılır ve biri içerde, diğeri biraz dışında iki Kervansarayı vardır.

Şehir dışındaki kervansarayın tüccar müşterisi daha çoktur, çünkü komşu dağlardan çıkıp şehir yollarından akan beş veya altı dere taştığında şehir içindeki kervansarayın su altında kalması ihitmali daha çoktur.

Buralara hükmeden Bey, zorlanması olanaksız bu geçitleri tutan kişi, yirmi-yirmibeş bin kişilik bir atlı ordu ile ilk emirde göçebelerden derlenecek bir o kadar da çok iyi piyade kuvvetini seferber edebilir.”

Tavernier Bitlis’te bir kervansaray’da iken Beyi, şehirdeki bir Frank’in varlığından haberdar ederler. Bey, görüşme isteğini iletmek üzere hemen subaylarını gönderir. Bu öyküyü anlatırken Tavernier Beyi ziyaret etmek zorunluluğundan pek hoşnut değildir; zira kendi anlatımı ile: “Doğuda bir Bey veya yöneticiyi ziyaret etmek Türkiye’de de, İran’da da aynı şeydir; armağanlarla gitmek gerekir.”

Tavernier Bitlis Beyi’ne sunduğu armağanları uzun uzadıya anlatır, elden gittiğine çok üzüldüğü anlaşılan bu armağanlar: Biri altın, diğeri gümüş çizgili iki parça saten, iki beyaz fes, incegümüşle karışık iplikli iki beyaz mendildir. Bey onu “getirdikleri ile birlikte” hoşnutlukla kabul eder ve kahve yaptırır. Fransız, hana dönüşünden sonra Bey tarafından gönderilen “iki koyun, iyi ekmek ve şarap ile o mevsimde bulunması çok zor iki büyük sepet üzümlük armağan alır.

 

Bir zaman sonra yaptığı bir yolculukta Bitlis’teki anılarını şöyle aktarır:

“Şehre dönüşümde subaylardan ileri gelenler, önceki seferimde Beylerine armağan etmiş olduğum saten parçalarının aynısından kendilerine satmamı rica ettiler. Fakat onlara satılık kumaşlardan örnekler gösterdiğimde, ateş rengine boyattığım türabanlık (sarık için) dört parça

kumaşa göz diktiler. Çok hoşlarına giden bu kumaşı isteksiziliğime rağmen satmadan edemedim, ama bedelini fazlası ile ödediler.”

Kürtler o kadar da vahşi değiller, değil mi?

***

Buradaki notlar; İsmet Şerif Vanlı, “Yabancı Gezginlerin Gözüyle Kürt ve Kürdistan” adlı çalışmasından alınmıştır.

Etiketler: / / / / / /

İsmet İnönü’nün Kürt Raporu
Erzincan Kürt merkezi olursa Kürdistan’ın kurulmasından korkarım. Van ve Erzincan’da acele olarak, Muş ovasında tedricen ve Elazığ ovasında kuvvetli Türk...
Ah Tamara…
Van’daki Akdamar Adası’na da ismini verdiği rivayet edilen Akdamar efsanesi, zamanında bu adada yaşayan baş keşişin güzelliği dillere destan kızı...
Xelil Xeyali’nin Kürt Dili Üzerine Görüşleri
“Yayın yöntemi”ne ilişkin görüşü ikinci yazıya bırakmıştım. Fakat bu yönteme ilişkin ayrıntılı bilgiler vermeden önce onun temelini oluşturan bazı işlerden...
Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Kürt Şehri Bitlis
  Wilhelm Köhler/Kitap  17. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun egemenliği altında bulunan geniş coğrafyada sürüp giden yaşamla ilgili bugün elimizdeki en önemli...
Bitlis Beyliği’nin Statüsü,Rolü ve Önemi – Araştırma
Mela Mahmud Beyazidi; “Yabancı devletler, Kurdistan’ı işgal edebilmek için, herşeyden önce, Bitlis Beyliği’ni zapt etmeye yeltenmişlerdir.”        ...
1838’in Bitlis’i ve Southgate’in Kürd Şerif Bey ile tanışması
Bu çeviri, Amerikalı Misyoner rahip Horatio Southgate’in 1838 – 1839 yılları arasında Bitlis’ten geçerken tuttuğu notların İngilizce aslına sadık kalınarak...
Said Nursi’de Özgürlük Söylemi
  Gençken içine girdiği ilim dünyasında özgürlüğü bir hayat biçimi olarak benimsemiştir. İlk hayatı hocaları ile olan serüvende onun düşüncelerini...
Kırd,Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri
Bazı illerde ise denebilir ki sadece birer ilçenin sınırları içinde Dımıli lehçesi konuşulur. Semsûr’un Alduş (Gerger), Ruha’nın Sêwreg (Siverek), Bedlis’in...
Kerkük Kan Ağlıyormuş
“Kerkük, Kürdistan´ın bir parçasıdır. Oradaki Türkmenler, Kürtlere sığınmış muhacir ve sığınmacılardır. Kerkük, Azerbeycan´da bir kent değil ki Türk´ü kan ağlasın....
Şekerci Hanı ve Said-i Kurdi’nin Dünyası
  Bediüzzaman Saidê Kurdî Henüz 30 yaşlarında Van’dan İstanbul’a gidip Fatih’te bulunan Şekirci Hanı’na yerleşiyor. Ve odasının kapısına bu yazıyı...
Pîyesa ‘Bîdlîs’ ya Wîllîam Saroyan
Ehmed Kurd nîne, ji hindikayî (kêmhejmaran) ye, ango ji tirkan. Lê ferqa wî ew e ku xwediye loqonteyek e. Ji...
Vasa’yı kurtarmak, Hasankeyf’i öldürmek
On milyonluk nüfusu ile bir İskandinav ülkesi olan İsveç’te 1700’e yakın müze bulunmaktadır. Bu müzelerden dünyanın ilk açık hava müzesi...
Tarihte Kerkük ve Kürtler
  Kerkük tarihine kısaca bir bakalım; Arkeolojik kazılar sonucunda Kerkük’te 28 bin yıl önce Neandertallerin yaşadığı kanıtlanmıştır. Şehir bir çok...
Yol Ayrımı; Askeri Uçak ve Milletin Özgür İradesi
  Irak, denilen devlet 1926 yılında Gertrude Bell’in Kral Faysal ile misterik aşkının imkansız çocuğu olarak dünyaya geldi. Irak bir...
Lozan, Ankara ve Sevr Antlaşması
    Türkiye Lozan ve Ankara kartını Uluslararası topluma ve Kürtlere gösterirken, Sevr antlaşmasından neden söz etmez? İşte, Lozan, Ankara...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ