Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 5,36 / Satış: 5,38
€ EURO → Alış: 6,10 / Satış: 6,12

Türk Kürdolog Evliya Çelebi

Türk Kürdolog Evliya Çelebi
  • 17.11.2015
  • 1.955 kez okundu

evy

Evliya Çelebi, elli yıla yakın bir süre zarfında Orta Avrupa, Balkanlar, Anadolu, Kürdistan, Kafkasya, Kırım, Arabistan ve Mısır’ı dolaşan dünyaca ünlü bir Osmanlı seyyahıdır. Elli yılı bulan gezileri sırasında ve sonrasında kaleme aldığı Seyahatname’si Osmanlı ve sonradan Türk gezi edebiyatının başyapıtı olarak kabül gördü. Çelebi, tüm yaşamını öykülerde, söylencelerde adı geçen gezginler gibi gezip gördüklerini, yaşadıklarını yazarak geçirdi. Medreselerde özel bir eğitim gören Evliya Çelebi’nin babası, Osmanlı sarayında kuyumcubaşı olarak çalışıyordu. Evliya’nın çocukluğu, Osmanlı sarayında babasından tezhip18, hat19, nakış sanatlarını öğrenerek geçti. Müziğe olan ilgisi küçük yaşta başladı. Evliya’nın yaşamını verdiği seyyahlık ise, onun küçük yaşlarda büyüklerinden dinlediği öyküler, söylenceler ve masallarla başlar. Büyüklerinden dinlediği söylencelerden öylesine etkilenen Evliya, kaleme aldığı Seyahatname’nin önsözünde kendisinin bu gezilere küçük yaşta geceleri gördüğü düşlerde başladığını söyler.

Elli yıla yakın bir süre zarfında Orta Avrupa,Balkanlar, Anadolu, Kürdistan, Kafkasya, Kırım,Arabistan ve Mısır’ı dolaşan dünyaca ünlü Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi (Ministerium fürFremdenverkehr und Information Türkei, “EvliyaÇelebi”)
Rüyalarında çıktığı gezileri ilk olarak İstanbul ve çevresini gezerek gerçekleştiren Çelebi’nin gezginlik serüveni böylece başlamış oldu. İstanbul’dan başlayan bu uzun soluklu serüvenle birlikte Evliya Çelebi’nin 17. yüzyıl Osmanlı dünyası için değil, Kafkasya, Orta Avrupa, Arap ülkeleri, Balkanlar ve Kürdistan bakımından da önemli olan bir tarihsel coğrafya ve kültür atlasına imzasını attı.

18 Yıldızlama, yıldızlanma; süsleme bezeme sanatı 19 Çizgi, yazı

Evliya Çelebi’nin, Kürdistan ve Kürtler`le olan ilişkisi ve bizim de konumuz olan Evliya Çelebi’nin Kürdoljiye katkıları 1640’da başlar. Evliya Çelebi, 1658 yılında öldüğünde geziler sırasında aldığı notları on ciltten oluşan ünlü Seyahatname adlı kitabında toplamıştı. Evliya, Kürdistan’daki gezi ve maceralarına Seyahatname’nin dördüncü ve beşinci ciltlerinde yer vermiştir. Evliya’nın Kürdistan’a yaptığı gezi sırasında not aldığı yazılar kuşkusuz günümüzde Kürdologlar için önemli bir kaynaktır. Çünkü bu notlarda Kürdistan’ın 17. yüzyıldaki durumu hakkında çarpıcı bilgiler bulmak mümkündür.

Evliya’nın Kürdistan Seyahatı

Evliya Çelebi’nin Kürdistan’a yaptığı ilk gezi 1640 yıllarına rastlar. Bu gezisinde Evliya Çelebi, yukarı Fırat’dan Erzurum’a, sonra da Maku ve Tebriz üzerinden Kafkaslar’a yönelir. 1649-50 yılları arasındaki ikinci Kürdistan ziyaretinde durak yerleri Halep, Nizip, Urfa, Adıyaman, Elbistan’dır. Uğradığı bu şehirler hakkında verdiği bilgiler dışında, bir kaç haneli köyde yaşayan Kürtler’in yaşamları hakkında da detaylı bilgiler verir. Evliya’nın Kürdistan’a yaptığı ikinci gezisi Şam valiliği yapan Murtaza Paşa’dan aldığı bir görev üzerinedir. Evliya, bu gezisi sırasında Pertek, Sagman, Palu, Bingöl, Genç, Lice, Kulp ve Mihrani’nin ileri gelen Kürt beyleriyle görüşmeler yapar. Evliya bu görüşmelerinin içeriği hakkında Seyahatname’de geniş yer verir.

 

Evliya Çelebi’nin akrabası Melik Ahmet Paşa’nın 1655 yılında beylerbeyi olarak atandığı Van’ın 19. yüzyıl daki panoroması (Globus, 1876 Braunschweig, Band XXX)

Evliya Çelebi’nin 1655’deki üçüncü Kürdistan ziyareti ise akrabası olan ve Van’a beylerbeyi olarak atanan Melik Ahmet Paşa’ya eşlik etmek içindir. İstanbul, Sivas, Malatya ve Palu üzerinden büyük bir kervanla Kürdistan’a giden Evliya Çelebi, yol üzerinde akrabası Van beylerbeyi Melik Ahmet’den bir görev alır.

Aldığı bu görev üzerine yanına bir kaç güvenilir silahlı adam alarak kervandan ayrılır ve Diyarbakır’a gider. Mardin ve Sincan’a da uğrayarak burada isyan halinde bulunan Yezidi Kürtler`le ilişki kurar ve onlar hakında detaylı bilgiler toplar. Bu ziyaretlerinden sonra tekrar kervana katılıp Melik Ahmet Paşay’la birlikte Bitlis’e gider. Bitlis’de verdikleri konaklama da Evliya, tüm gezileri sırasında en çarpıcı ve ilginç olan bir Kürt beyiyle de tanışma fırsatı bulur. Bu bey o dönemde bölgenin en güçlü yöneticisi olan Abdal Han’dır. Evliya, Abdal Han’ın derin bilgisine hayran kalır. Bu çok kültürlü Bitlis beyinden ve onun çok zengin kütüphanesinden bölgenin tarihi ve kültürü üzerine detaylı bilgiler edinir. Evliya, Abdal Han’ı Seyahatname’sinde çok yönlü ve fevkalade yetişmiş, mükemmel bir insan olarak tanımlar. O dönemde Bitlis beyi Abdal Han’ın medreselerinde görev yapan bilim adamlarına ve sanatçılarına onun değer verdiğini yazar. Evliya, ayrıca bu kişillerin Bitlis’te kalmaları için Abdal Han’ın onları önemsediğini, onlara çeşitli değerli hediyeler verdiğini vurgular.

Evliya Çelebi’nin Kürtler Hakkındaki Görüşleri  

Evliya Çelebi  Kürt dili hakkında kaleme aldığı Seyahatnamesin’de yorumlarda bulunur. Kürtçe bilmediği halde Kürtler’in konuştuğu çeşitli dil ve lehçeler arasındaki farklılıkları inceler ve onlar arasındaki farklılıkları ortaya koyar. Çelebi yapıtında Kürt dilinin kökenleriyle ilgili de bir bir efsaneyi anlatır. Evliya’nın anlatımına göre Kürtçe’nin kökenleri Tufan’dan hemen sonraki döneme kadar uzanmaktadır. Evliya yapıtında onaltı lehçeden bahseder ve bunların tümü kendisinin konuşurken duyduğu Kürtçe lehçelerdir. Buna çarpıcı bir örnek vermek gerekirse; Cizrevi lehçesiyle not ettiği ve belki de Kürt foklorünün ilk kaydedilmiş örneği olabilecek; muhtemelen ırmak üzerinde kullanılan kelekler üzerinde söylenmiş bir şarkıdır.

 

19. yüzyıl da Bitlis (Globus, 1876 Braunschweig, Band XXX)
Çüme Cizirê, kelek berdanê çü Xaburê, xiet vedane ayayaya oyoyoyo yoyooy eman muruwet ezizim, bo çi kelendü

O dönemde Kürdistan’ı bu kadar dolaşmış ve gözlemlerini objektif olarak aktarmış gezginci yoktur. Bu nedenle Evliya Çelebi’nin Kürdistan ve Kürtler üzerine söylediklerini ciddiye alıp eserlerinin tekrar incelenmesi gereklidir. Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde Kürtler ve Kürdistan üzerine geçen bilgilerin bir an önce toparlanıp Kürdolojiye kazandırılması Kürdologların ilk görevlerinden biri olmalıdır.

İlhami Yazgan / Yazar

Bilgiler link verilmeden yazarın adı belirtilmeden yayınlanamaz.

Gürcistan’ın Kürt Asıllı Prensesi, Eyyubilerin Ahlat Melikesi Tamta’nın Maceraları
  Kürt asıllı bir Ermeni-Gürcü prensesi olan Tamta (1195?-1254) 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın ilk yarısında yaşamış, ömrünün son...
Bitlis Kürd Hanı’nın 1655’deki dillere destan kütüphanesi ve akıbeti
‘Ey vilayet halkı, kaçan hanın bu Van kuluna 200 kese borcu vardır ve 40 bin koyun Malazgird Beyi Mehmed beye...
Della Valle’nin 1617’deki mektubunda Bitlis Beyi ve Kürdler
  Bitlis tarihi içerikli yazılarda, yabancı batılı seyyahların bu şehre dair izlenim ve anlatımlarına hep değinilir. Yazdığı eserlerde Bitlis’e değinen...
Kürt-Osmanlı İttifakı Bağlamında; İdris-i Bitlisi
  İdris-i Bitlisî, 1452 (bazı kaynaklar da 1457) yılında Rojkan Kürt (Bitlis Hükümdarlığının) idari merkezi olan Bitlis şehrinde Hüsameddin Bitlisi’nin...
AHLAT’I YÖNETEN ”SÖKMENOĞULLARI” KÜRT MÜYDÜ?
  Daha Türkler gelmeden önce Azerbaycan’da, Kürdistan’da, Ermenistan ve Gürcistan’ın doğu ve güney bölümlerinde Rewadi, Merwani ve Şeddadi Kürt devletleri...
Osmanlı Söylemi ve Bir Hegemonyayı Aklama – Kürdistan Sorunu
‘Tarihi, işlemediği biçimde yargılamak hakkına sahip değiliz ve böyle bir tavır bizi fazla bir yere ulaştırmaz. Ancak “olguların” oluş biçimleri...
Lord Kinross’un 1951 Bitlis ziyareti – Ahlat, Tatvan ve Deli Mito
‘Lord Kinross – Kutsal Anadolu Toprakları’ adı ile 2003 yılında Türkçe’ye çevirilmiş bir kitabı okurken, hem dili hem de tanımlamaları...
Silêmanê Kurd li Swêdê – Rohat Alakom
            Xebata lêkolerê kurd Rohat Alakom di derbarê yekem penaberê kurd ku di sala 1929an...
İsmet İnönü’ye Gönderilen Dersim-Ovacık Kürt Raporu
  Jön Türklerle başlayan ‘tek tipleştirme’ politikası Cumhuriyetin ilanıyla beraber ‘Kemalizm’ kimliği altında bütün Kürt coğrafyasını etkisi altına aldı.  ...
Sultan II.Abdulhamid’e Yönelik Suikast’e Karışan Bitlisli Ermeniler
  Sultan II.Abdulhamid’e karşı 21 Temmuz 1905 günü ‘Ermeni Devrimci Federasyonu’ tarafından Hamidiye Camii önünde bombalı suikast düzenlendi.    ...
Çin Seddi’nden Bitlis Kalesi’ni görmek
  Tarihine ve kültürüne değer vermeyen toplumların hallerini düşündüm.                 ‘Bitlis’in sembolü kalesidir’...
Kaniya Beqa
  Çend roj heye di êvar de heta sibê dengê beqan li kaniya beqan de dihat. Ji ber tîrsa ku...
Atatürk’e Gönderilen Raporlarda Alişer’in (Koçgiri) Şiirleri – BELGE
  Alişer, 1900-1937 yılları arasında önemli roller üstlenmiştir. Lider kişiliği yanı sıra Dersim bölgesinde halk tarafından çok sevilen bir kişi...
Bitlis’in sembolü (beş) minare değil, kalesidir
Bitlis’te beş minare olmadığı gibi, şehrin sembolü de kaledir.   Şehirlerin ya insan eliyle yapılmış yada doğal güzellikleri sayılan, bir...
Ebu Eyyub (Eyüp Sultan) Kardeşi Feyzullah Ensari’nin Türbesi Bitlis’te mi?
  Feyzullah EL-Ensari, Eyüp Sultan (Ebu Eyyûb Halid bin Zeyd veya Ebu Eyyûb El-Ensarî)’nin kardeşi olduğu ‘rivayet’ edilir. Kürt Coğrafyasında...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ