Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 5,84 / Satış: 5,86
€ EURO → Alış: 6,54 / Satış: 6,57

Türk Kürdolog Evliya Çelebi

Türk Kürdolog Evliya Çelebi
  • 17.11.2015

evy

Evliya Çelebi, elli yıla yakın bir süre zarfında Orta Avrupa, Balkanlar, Anadolu, Kürdistan, Kafkasya, Kırım, Arabistan ve Mısır’ı dolaşan dünyaca ünlü bir Osmanlı seyyahıdır. Elli yılı bulan gezileri sırasında ve sonrasında kaleme aldığı Seyahatname’si Osmanlı ve sonradan Türk gezi edebiyatının başyapıtı olarak kabül gördü. Çelebi, tüm yaşamını öykülerde, söylencelerde adı geçen gezginler gibi gezip gördüklerini, yaşadıklarını yazarak geçirdi. Medreselerde özel bir eğitim gören Evliya Çelebi’nin babası, Osmanlı sarayında kuyumcubaşı olarak çalışıyordu. Evliya’nın çocukluğu, Osmanlı sarayında babasından tezhip18, hat19, nakış sanatlarını öğrenerek geçti. Müziğe olan ilgisi küçük yaşta başladı. Evliya’nın yaşamını verdiği seyyahlık ise, onun küçük yaşlarda büyüklerinden dinlediği öyküler, söylenceler ve masallarla başlar. Büyüklerinden dinlediği söylencelerden öylesine etkilenen Evliya, kaleme aldığı Seyahatname’nin önsözünde kendisinin bu gezilere küçük yaşta geceleri gördüğü düşlerde başladığını söyler.

Elli yıla yakın bir süre zarfında Orta Avrupa,Balkanlar, Anadolu, Kürdistan, Kafkasya, Kırım,Arabistan ve Mısır’ı dolaşan dünyaca ünlü Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi (Ministerium fürFremdenverkehr und Information Türkei, “EvliyaÇelebi”)
Rüyalarında çıktığı gezileri ilk olarak İstanbul ve çevresini gezerek gerçekleştiren Çelebi’nin gezginlik serüveni böylece başlamış oldu. İstanbul’dan başlayan bu uzun soluklu serüvenle birlikte Evliya Çelebi’nin 17. yüzyıl Osmanlı dünyası için değil, Kafkasya, Orta Avrupa, Arap ülkeleri, Balkanlar ve Kürdistan bakımından da önemli olan bir tarihsel coğrafya ve kültür atlasına imzasını attı.

18 Yıldızlama, yıldızlanma; süsleme bezeme sanatı 19 Çizgi, yazı

Evliya Çelebi’nin, Kürdistan ve Kürtler`le olan ilişkisi ve bizim de konumuz olan Evliya Çelebi’nin Kürdoljiye katkıları 1640’da başlar. Evliya Çelebi, 1658 yılında öldüğünde geziler sırasında aldığı notları on ciltten oluşan ünlü Seyahatname adlı kitabında toplamıştı. Evliya, Kürdistan’daki gezi ve maceralarına Seyahatname’nin dördüncü ve beşinci ciltlerinde yer vermiştir. Evliya’nın Kürdistan’a yaptığı gezi sırasında not aldığı yazılar kuşkusuz günümüzde Kürdologlar için önemli bir kaynaktır. Çünkü bu notlarda Kürdistan’ın 17. yüzyıldaki durumu hakkında çarpıcı bilgiler bulmak mümkündür.

Evliya’nın Kürdistan Seyahatı

Evliya Çelebi’nin Kürdistan’a yaptığı ilk gezi 1640 yıllarına rastlar. Bu gezisinde Evliya Çelebi, yukarı Fırat’dan Erzurum’a, sonra da Maku ve Tebriz üzerinden Kafkaslar’a yönelir. 1649-50 yılları arasındaki ikinci Kürdistan ziyaretinde durak yerleri Halep, Nizip, Urfa, Adıyaman, Elbistan’dır. Uğradığı bu şehirler hakkında verdiği bilgiler dışında, bir kaç haneli köyde yaşayan Kürtler’in yaşamları hakkında da detaylı bilgiler verir. Evliya’nın Kürdistan’a yaptığı ikinci gezisi Şam valiliği yapan Murtaza Paşa’dan aldığı bir görev üzerinedir. Evliya, bu gezisi sırasında Pertek, Sagman, Palu, Bingöl, Genç, Lice, Kulp ve Mihrani’nin ileri gelen Kürt beyleriyle görüşmeler yapar. Evliya bu görüşmelerinin içeriği hakkında Seyahatname’de geniş yer verir.

 

Evliya Çelebi’nin akrabası Melik Ahmet Paşa’nın 1655 yılında beylerbeyi olarak atandığı Van’ın 19. yüzyıl daki panoroması (Globus, 1876 Braunschweig, Band XXX)

Evliya Çelebi’nin 1655’deki üçüncü Kürdistan ziyareti ise akrabası olan ve Van’a beylerbeyi olarak atanan Melik Ahmet Paşa’ya eşlik etmek içindir. İstanbul, Sivas, Malatya ve Palu üzerinden büyük bir kervanla Kürdistan’a giden Evliya Çelebi, yol üzerinde akrabası Van beylerbeyi Melik Ahmet’den bir görev alır.

Aldığı bu görev üzerine yanına bir kaç güvenilir silahlı adam alarak kervandan ayrılır ve Diyarbakır’a gider. Mardin ve Sincan’a da uğrayarak burada isyan halinde bulunan Yezidi Kürtler`le ilişki kurar ve onlar hakında detaylı bilgiler toplar. Bu ziyaretlerinden sonra tekrar kervana katılıp Melik Ahmet Paşay’la birlikte Bitlis’e gider. Bitlis’de verdikleri konaklama da Evliya, tüm gezileri sırasında en çarpıcı ve ilginç olan bir Kürt beyiyle de tanışma fırsatı bulur. Bu bey o dönemde bölgenin en güçlü yöneticisi olan Abdal Han’dır. Evliya, Abdal Han’ın derin bilgisine hayran kalır. Bu çok kültürlü Bitlis beyinden ve onun çok zengin kütüphanesinden bölgenin tarihi ve kültürü üzerine detaylı bilgiler edinir. Evliya, Abdal Han’ı Seyahatname’sinde çok yönlü ve fevkalade yetişmiş, mükemmel bir insan olarak tanımlar. O dönemde Bitlis beyi Abdal Han’ın medreselerinde görev yapan bilim adamlarına ve sanatçılarına onun değer verdiğini yazar. Evliya, ayrıca bu kişillerin Bitlis’te kalmaları için Abdal Han’ın onları önemsediğini, onlara çeşitli değerli hediyeler verdiğini vurgular.

Evliya Çelebi’nin Kürtler Hakkındaki Görüşleri  

Evliya Çelebi  Kürt dili hakkında kaleme aldığı Seyahatnamesin’de yorumlarda bulunur. Kürtçe bilmediği halde Kürtler’in konuştuğu çeşitli dil ve lehçeler arasındaki farklılıkları inceler ve onlar arasındaki farklılıkları ortaya koyar. Çelebi yapıtında Kürt dilinin kökenleriyle ilgili de bir bir efsaneyi anlatır. Evliya’nın anlatımına göre Kürtçe’nin kökenleri Tufan’dan hemen sonraki döneme kadar uzanmaktadır. Evliya yapıtında onaltı lehçeden bahseder ve bunların tümü kendisinin konuşurken duyduğu Kürtçe lehçelerdir. Buna çarpıcı bir örnek vermek gerekirse; Cizrevi lehçesiyle not ettiği ve belki de Kürt foklorünün ilk kaydedilmiş örneği olabilecek; muhtemelen ırmak üzerinde kullanılan kelekler üzerinde söylenmiş bir şarkıdır.

 

19. yüzyıl da Bitlis (Globus, 1876 Braunschweig, Band XXX)
Çüme Cizirê, kelek berdanê çü Xaburê, xiet vedane ayayaya oyoyoyo yoyooy eman muruwet ezizim, bo çi kelendü

O dönemde Kürdistan’ı bu kadar dolaşmış ve gözlemlerini objektif olarak aktarmış gezginci yoktur. Bu nedenle Evliya Çelebi’nin Kürdistan ve Kürtler üzerine söylediklerini ciddiye alıp eserlerinin tekrar incelenmesi gereklidir. Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde Kürtler ve Kürdistan üzerine geçen bilgilerin bir an önce toparlanıp Kürdolojiye kazandırılması Kürdologların ilk görevlerinden biri olmalıdır.

İlhami Yazgan / Yazar

Bilgiler link verilmeden yazarın adı belirtilmeden yayınlanamaz.

Kitap Duyurusu – Seyyahların Anlatımlarıyla BİTLİS ve AHALİSİ
’Seyyahların anlatımlarıyla BİTLİS ve AHALİSİ’ adlı kitap, yakında DARA YAYINLARI’ndan çıkıyor.           360 sayfadan oluşan ve...
Prenses Tamta – Ahlat’ın Kürd – Ermeni – Gürcü Melikesi
18 Mayıs 2019 tarihinde Tel Aviv’de gerçekleşen Eurovision Şarkı Yarışması’nda Kıbrıs Cumhuriyeti’ni Tamta adlı bayan bir şarkıcı temsil etti. Bu...
Arnavutluk’un İskender Bey’i, Bitlis’in Şerif Bey’i
Arnavutluk’un başkenti Tiran’ı ziyaretimde, havanın yağmurlu olmasını fırsat bilerek Milli Kütüphane olan Biblioteka Kombëtare binasını ziyaret ettim. Hem arşivlerini incelemek hem...
Bitlisli Kürd Zaro Ağa da 1931 yılında Liverpool’da futbol oynadı
İngiliz futbol takımı Liverpool’un Barselona futbol takımını dün akşam Liverpool Anfield stadyumunda 4-0 yenmesi ile biten o tarihi maç, dünyanın...
1914 Tarihli Bitlis İsyanının Osmanlı Arşiv Belgelerindeki Yansımaları – Cezalar, Mükâfatlar
1914 yılının ilk aylarında İttihat ve Terakki yönetimine karşı Bitlis’te bir isyan meydana gelmişti. Ayaklanmanın liderleri, Hizan bölgesinin tanınmış dini...
Kürt Şarkılarında Ermeni Dostluğu / Gülizar’ın Feryadı
Kürt ve Ermeni ilişkileri tarihinde dikkat çeken önemli olaylardan birisi de 1889 yılında Ermeni kızı Gülizar’ın Kürt aşiret lideri Hacı...
Nivîskarno! Zarokên Me Heyf in
Ji ber ku min çîrokeke zarokan a sosret xwend, mecbûr mam ku vê gotarê binivîsim. Lewra zarokên me heyf in,...
Malazgirt savaşı ve Kürtler
Bu Savaş, Türklere Anadolu’nun kapılarını açmak için değil, amacı Malazgirt ve Ahlat’tan Rey ve Hemedan’a kadar olan İslam topraklarını ele...
1510’ların Bitlis’ini, Van Gölü çevresini ve Van’ı anlatan İtalyan tüccar
İtalyan bir tüccarın 16. yüzyılda kaleme aldığı anlatımından, kendisinin 1507 yılında Şah İsmail’in ordusu ile birlikte Erzincan’a geldiğini öğreniyoruz. Kırk...
Bitlis’in tarihi mahalleleri ve yerli aileleri
’Bu şehrin büyüleyiciliğini dün akşam vadiden geçerken hissetmiştim, ancak bu sabah gördüklerimden sonra, buranın yapısı ve konumlandırılması itibari ile Batı...
Şerefxanê Bedlîsî – Yaşamı ve Eserleri
Şerefxanê Bedlîsî, 25 Şubat 1543 yılında Mir Şemseddin’in oğlu olarak İran’ın Kerehrud şehrinde dünyaya geldi. Çocukluk yılları Safevi devletinde geçti....
Selahaddin Eyyubi’nin kendi kaleminden Kürdler ve hayatı
İskenderiye Kütüphanesinde bulunan Selahattin Eyyubi’nin el yazması günlüğü, Fransız kadın yazar Genevieve Chauvel tarafından romanlaştırılmış. Mısır, Suriye, Yemen ve Filistin...
Bitlis’te konuşulan dillerin tarihçesi, inkar ve asimilasyon
Bir çok kavim ve medeniyete ev sahipliği yapmış olan Bitlis, hem mimari hem de kültürel olarak muazzam bir geçmişe sahiptir....
Antik Çağ’da Kürdler
Kürtler, Ortadoğu’nun en eski halklarından olup Toros dağlarından Zagros dağlarına kadar uzanan coğrafyada yaşayan ve Hint-avrupa dil grubuna ait bir...
Seyyahların gözüyle  Bitlis ahalisi ve giyim kuşamları, 1600 -1900
‘Bitlis çarşısının üzeri örgülü hasır halılar ve kuru dallarla örtülmüş dar sokaklardan oluşmakta. Tezgahlar çok zengin meyve ve sebze çeşitleri...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ