Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 6,26 / Satış: 6,29
€ EURO → Alış: 7,37 / Satış: 7,40

Feqiyê Teyran’ın Mezartaşı Bulundu

Feqiyê Teyran’ın Mezartaşı Bulundu
  • 18.11.2015
  • 4.134 kez okundu

 

Feqiye Teyran’ın, şiirlerinde kullandığı dilin gerek sadeliği ve edebi dil olarak değeri, bütün engellemelere rağmen günümüze kadar gelebilmiş olması da, onun ve Kürtçe’nin bir zaferi olarak değerlendirilmelidir.

 

 

 

 

 

 

M.Xalid Sadini

 

Son 90 yıldır, Kürtler ve Kürtçe üzerine çok açık bir asimilasyon uygulanmıştır. Bu baskıcı uygulamalar, daha önce Kürtçe yazmış olan ulemanın da gözardı edilmesine sebep olmuştur.

Gerçi son yıllarda, Kürtçemizle ilgili mahcup bir serbestiyet de gözlenmektedir. Eminim ki bu serbestiyet ve defacto durumlar, sistemleştirilip daha yasal ve hakkettiği meşruiyet çerçevesinde yaygınlaştırılırsa, Türkiye halklarının Feqiyê Teyran ve onun gibi olan diğer ulemadan daha fazla yararlanabilme imkanı da olacaktır.

 

Buraya kadar Feqiyê Teyran’ın genel durumuna baktıktan sonra, mezar taşının bulunma hikayesine gelelim…

Son 15-20 yıldır, bir çok araştırmacı ve yazar, Kürt Tarihi, Kürt Dili ve Edebiyatı üzerine araştırmalar yapmakta ve derleyebildikleri bilgileri kamuoyuna sunmaktadır. Bendeniz de onlardan biri olmakla iftihar etmektedir. Biz özellikle Kürt Folkloru ve Klasik Kürt Edebiyatı üzerine çalışmalarımızı yapmaktayız. Bu konuda yayınlanmış birkaç naçizane çalışmamız da vardır. Özellikle Feqiyê Teyran üzerine daha bir dikkatle çalışmaktayım.

Feqiyê Teyran’ın, Hicri tarihle 971 de doğduğunu, “Dilo Rabe Dilo Rabe” adlı uzun manzumesine koyduğu tarihten öğrenmiştik. Ancak vefatıyla ilgili çok değişik görüşler vardı ve kesinlikle doğru bir tarih belirleyemiyorduk.

13 Eylül 2013 tarihinde, sevgili dostum Müfid Yüksel, ilk defa olarak Feqiyê Teyran’ın mezartaşını kişisel Web sitesinde yayınladı. Mezar yazılarını, daha sonra tahkik etmemiz ve başka dostlara da okutmamız üzerine, doğru okuduğunu, ancak tarih olarak verdiği 1031H. tarihin, Feqiyê Teyran’ın vefatı için en az 10 yıl kadar erken olduğunu fark ettik. Bunun üzerine mezar taşını yerinde görmek ve daha önceden Feqiyê Teyran üzerine yazdıklarımızın doğruluğunu teyid etmenin heyecanıyla 26 Eylül 2013 tarihinde Hizana gittim. Söz konusu mezar Hizan’ın Şandîs/Dayılar köyünde idi. Büyük bir heyecanla köye vardım. Ancak artık gece karanlığı basmıştı ortalığı ve o geceyi büyük bir heyecanla Şandis köyü’nün Muhtarı İhsan Demir’in evinde geçirdik.

 

Sabah güneş doğduktan bir süre sonra, mübarek mezara gittik. Çok heyecanlanmıştım. Fatiha’yı okurken bile, gözlerim mezarın üzerindeki tarihi okumaya çalışıyordu. Evet yanılmamıştım. Üzerindeki tarih 1041 idi. Bunu teyid için, daha mezarın yanındayken, mezar taşının fotoğraflarını dostlarım, araştırmacı – yazar Sinan Hakan ve YYÜ öğretim üyelerinden Dr. Mehmet Top’a gönderdim. İkisinin de ilk okumaları benim okumamın aksine ve Müfid Yüksel’i doğrular nitelikde olsa da, ben inadımdan (!) vazgeçmedim ve Arapça 3 e benzeyen rakamın, aslında Farsça 4 olduğunu biliyordum. Üstüne üstlük Feqiyê Teyran’ın; “Şeyxî Sen’an” ve“Dilo Rabe Dilo Rabe” adlı manzumelerini 1041 de tamamladığını da biliyordum. Şayet dostlarımın okuduğu gibi, 1031 tarihi doğru olsaydı, benim Feqiyê Teyran’la ilgil teorilerim çökecekti. Nitekim benim okumam doğru çıktı…

Daha sonra o fotğrafları Van YYÜ de öğretim üyesi ve uzmanlık alanı mezartaşları olan değerli hocamız Dr. Edip Yılmaz Beyle bir kez daha gözden geçirdik. Mezar taşının baş şahidesinin ön tarafında şöyle yazıyordu;

 

“Haza merqadu es-se’îd el-merhum, el-mexfûr,
El- muhtaç ila rehmetullahî te’ala
Muhemmed el-meşhûr Feqeh-İ Teyran
Fi sena 1041” (!631-1632M.)

Tercümesi“Bu, mutlu, merhum ve meğfur, Allahu Te’ala’nın rahmetine muhtaç Feqeh-İ Teyran ismiyle meşhur Muhammedin kabridir. Yıl 1041”

 

Yine baş şahidenin arka yüzünde ise şöyle yazmaktadır;

“ Wesemenihim (……)*
We weqefe ‘ela merqedî
Feqeh-i Teyran
Teqebbellahu xeyrehu
We ihsanehu. Amin”

Burada bir kelimeyi okuyamadık. Edip Yılmaz hoca üzerinde çalışıyor. Ayrıca ayak şahidesi de var, lakin sanki ayak şahidesi başka bir mezarınmış gibi bir izlenim edindim. Gerçi Edip hoca onu da okumaya çalışıyor. Şifre gibi olan bu mezar taşı yazısı sökülünce, bir kez daha Feqiyê Teyran’ın sevenleriyle paylaşacağız.

Şimdi burada bir soru gündeme gelebilir ki, sorulsa çok haklı bir soru olacaktır. O da Feqiyê Teyran’a nisbet edilen iki mezarın varolmasıdır, neden?

Feqiyê Teyran üzerine araştırma yapmış olanlar, Müküs ile Hizanlılar arasındaki tarihsel; “Feqiyê Teyran’ın mezarı bizde” rekabetini bilirler. Zira, rivayete göre Feqiyê Teyran vefat etmeden birkaç yıl önce Hizana gitmiş, oradan Şandis köyüne gelip yerleşmiştir. Bir süre (birkaç yıl) sonra da vefat edince, Müküslü akrabaları naaşını almak üzere Şandise gelirler. Ancak Şandisliler, Feqiyê Teyran’ın kendi misafirleri ve köylüleri olduğunu söyleyip naaşını vermek istemezler. Bunun üzerine büyük bir gerginlik olur. Gerginliği azaltmak ve sözkonusu krizi çözmek için, bir rivayete göre, hakeme başvurulur. Hakem de iki tabut hazırlatır, bir tabuta merhumun naaşını, diğer tabuta da aynı ağırlıkta başka bir şey koyar ve oradan ayrılır. Her iki tarafın köylülerine de; “Buyrun, orada iki tabut var; her biriniz bir tabutu alıp köyünüze götürüp gömün. Naaşın hangi tabutta olduğunu kimse bilemeyecektir.”

Bir başka rivayete göre ise, hakem bizzat Feqiyê Teyrandır… Köylüler arasında çıkan gerginlik üzerine, o köyden salih bir insanın rüyasına gelir. Ve yukarıda zikretmeye çalıştığım şekilde bir çözüm önerir. Dolayısıyla, çok eski zamanlardan bu yana, Müküs’ün Werezûz köyünde bir ve Hizan’ın Şandis köyünde başka bir mezarın varlığı biliniyor. Bütün bu hikayeleri bilmekle ve mezartaşını Şandis’te bulmuş olmakla beraber, Feqiyê Teyran’ın naaşının tam olarak nerede olduğuna emin olamıyoruz. Gerçi mezartaşının Şandiste bulunmuş olmasıyla, Şandisliler bu rekabette bir miktar öne çıkacaklar. Ancak, “Atı alan üsküdar’ı geçer” misali mucibince, Müküslüler, özellikle milletvekilleri Gülşen Orhan hanımefendinin, çabaları ve son 4-5 yıldır Müküste yapılan “Feqiyê Teyran Festivali” ile Feqiyê Teyran’ı her yönüyle sahiplenmişlerdir. Zaten, esas olarak da Feqiyê Teyran Müküslü olduğu konusunda hiçbir şüphe yoktur.

fe1 feq'2 fe3

Etiketler: / / / / /

Mutkili Xelîl Xeyalî’nin Fotoğrafları
  Saîd-î Kurdî kendisi için ‘Milli Onurumuz’ demiştir. Jîn dergisinde yazılar yazan Xelîl Xeyalî 1900-1920 Kürd örgütlenmeleri arasında yer aldı....
Bitlis’e tütün ne zaman geldi?
Tütün denince akla hep Bitlis tütünü ve sigarası gelir. Peki tütün köken olarak hangi coğrafyaya aitti? Kaçıncı yüzyılda Osmanlı’ya ve...
Tarihimizden Bir Portre: Mela Selim Efendi
Hizan şeyhlerinden biri olan Mela Selim Efendi***, yaşadığı döneme göre oldukça bilgili ve gelişkin biri olduğundan Hizan şeyhi Sebgetullah Hizanî’nin...
1913’ün Bitlis valisi ve Hizanlı Şeyh Seyyid Ali
Bu anlatım, 1908-9 yılları arası, Bitlis ve Van’da Britanya Konsolos Yardımcısı olarak görev yapmış Arshak Safrastian’ın, 1948 yılında yayımladığı ‘Kurds...
Bîblîyografyaya Kirmanckî [Zazakî]  1963-2017 weşanîyaye
  Bîblîyografyaya Kirmanckî I1963-2017I ke hetê Mutlu Canî ra sey xebata tezê masterî amebî amadekerdiş, hetê weşanxaneyê Vateyî ra...
“ZAZA” ADININ KAYNAĞI HAKKINDA BİRKAÇ NOT
Bir Kürt toplumsal grubu olan Zazalarla ilgili yazılan yazıların kimisinde sırf mülahaza olsun diye neredeyse içinde “z” harfinin geçtiği her...
Ahlat’ın 1046’daki Kürd hükümdarı ve Nasır-i Hüsrev’in Bitlis ziyareti
İran ve İslam dünyası edebiyatı içerisinde önemli bir yere sahip olan Nasır-i Hüsrev, 1045 yılında çıktığı yedi yıllık seyahati sırasında...
“ŞÊX EVDIREHÎM ASLA TESLİM OLMAZ!”
  Ben 1929 yılının onbirinci ayında, Pali’nın (Palu’nun) Xoşmat köyünde doğmuşum. Xoşmat, esasen eski bir Ermeni köyüdür. Orada çok arazi...
Bitlis kralının başının kesilmesi ve Prenses Gülşenraz
Üzerinde Fransızca olarak ’bakın Bitlis kralının başını kesip bu sepet içerisinde size getirdim’ yazısı olan bu gravür için, daha önceki...
Bitlis nire Albanya nire?
1911 28 Eylülünde İtalyan-Osmanlı harbi başladı, 1912 8 Ekiminde küçük Karadağ krallığının Osmanlı devletine savaş ilan etmesiyle sona erdi. Bir...
Kızıl Meydan’ın sosyalist dengbeji: Sûsika Simo
Ayağındaki prangaları kopardı, sesini tüm Sovyet ülkesine duyurdu, Lenin’e yazdığı kılamlarla anıldı. İyi ki vardı, iyi ki yaşadı…   Elvan...
Tavernier 1660’larda Bitlis ve Tatvan’dan geçerken
‘Bitlis beyi ülkenin en güçlüsü. Diğer beyler ya Osmanlı Padişahı’na yada İran Şahı’na bağlı olup biat ederken, Bitlis Beyi kimseye biat...
Kayıp Kürt kolonileri – Mısır, Ürdün, Lübnan, Filistin ve Yemen Kürtleri
      Kayıp Kürt kolonileri Ortadoğu’daki Arap devletlerinde yaşayan Kürtler’in tarihi, yayılmanın efsanevi Kürt Sultan Selahaddin Eyyubi döneminde başladığını...
27 Temmuz 1655, Bitlis şehrine saldırı ve Abdal Han
‘Bitlis Kalesi’nin Osmanlı ile ne alakası ola. Bu kale Osmanlı kalesi olsa içinde Osmanlı kulu olurdu. Biz Osmanoğlu’nun kulu değil,...
Cuinet’in 1889 tarihli Bitlis Vilayeti raporu
Bu çeviri, Fransız araştırmacı yazar Vital Cuinet’in 1889 yılında Bitlis Vilayeti hakkında tuttuğu Fransızca raporun Türkçe’ye çevirisidir. Cuinet’in 1894 yılında yayımladığı...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ