Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 3,86 / Satış: 3,87
€ EURO → Alış: 4,55 / Satış: 4,57

Sudan’daki Kürtlerin 800 yıllık hikayesi

Sudan’daki Kürtlerin 800 yıllık hikayesi
  • 18.11.2015

sudan1

Bas: Sudan’daki Kürdlerin kökeni nereye dayanıyor?

Celal Cewher: Buradaki Kürdlerin kökeni 800 yıl öncesine dayanıyor. 1172 yılında, yani Selahaddin Eyyubi zamanında, Toran Şah adında biri, Msır’daki Fatimilere saldırırarak onları yendi. Fatimilerin müttefiklerinden biri Nobilerdi, yani şimdiki Sudanlıların ataları. Müttefiklerinin yenilmesinden sonra Nobiler savaşmaya başladı. Toran Şah, onlara bir ders vermek için Kürdlerden oluşan ordusuyla Sudan’ı işgal etti. Toran Şah geri döndü ama arkasında kalabalık bir halk bıraktı ve oraya Îbrahîm el-Kurdî adında bir komutanı başkan olarak atadı. El-Kurdî’nin yüzerken boğulduğu rivayet edilir ama halkı Sudan’a yerleşti. Sudan’daki Kürdlerin çoğu o dönemden kalma. Kimlikleri, karakteristik beden özellikleri değişse de soyadları ‘kurdî’ olarak kaldı.

Bas: Sudan Kürdlerinin başlıca özelliği nedir?

Celal Cewher: Sudanlı birine Kürdler kimdir diye sorarsanız, cesur ve çalışkan, haksızlığa boyun eğmeyen, dindar, misafirperver bir kabile diye cevap verir. Bu benim şahsi kanaatim değil elbette, Sudanlıların Kürdler hakkında düşünceleri böyle.

Bas: Siyasi anlamda ne durumdalar?

Celal Cewher: Britanya işgali boyunca direnen Mehdi Hareketi adında bir grup vardı. Bu hareketin üyeleri Sudan topraklarının tamamında Britanya askerlerine karşı savaştı. Doğu ve batı mirlikleri şeklinde örgütlenmiş bir hareketti. Doğudaki grubun miri Kürd bir komutandı ve adı Osman Dîqne’ydi. Dîqne, Sudan tarihinde Britanya ordusunu yenilgiye uğratan ilk komutandır. Kendisinin işgalci orduya karşı kullandığı askeri taktikler, Britanya ordusunda halen ders olarak okutulur. Daha sonra Dîqne tutuklanır, müebbet ceza alır ve 17 yıllık esaretin ardından ölür. Mahkemede kendisine korkusuz bir savaşçı olduğu ve Sudanlılara benzemediği söylenir. O da ‘Ben Diyarbekirliyim ve Kürdüm’ diye cevap verir. Lise üçüncü sınıf tarih kitabında Osman Dîqne’nin anlatıldığı bölümde kendisinden övgüyle bahsedilir. 1517 yılında Sudan’a gelen bir Kürd olduğu yazılıdır. Halen Sudan’daki önemli mevkilerde Kürdler vardır. Örneğin Dr. Elî Mihemed el-Kurdî. Sudan ordusunun önemli komutanlarından Ferîq Rukne, ki kendisi içişleri bakanından sonraki en yetkili isim.

Bas: Tarihte bu şekilde Kürdlerle anılan başka bir yer var mı?

Celal Cewher: Evet. Kurdovan adında büyük bir vilayet var. Adı üzerine değişik rivayetler anlatılır. Bir rivayete göre Van’dan gelen bir Kürd buraya yerleşir ve yerli halk da o bölgeye Kurdo Fanî demeye başlar. Başka bir rivayete göre de bir altın tüccarı bölgeye gelir, bir dağda altın madeni bulur ve çok sayıda işçi çalıştırır. Bu işçiler altına ortak olmak ister ve aralarında kavga çıkar. Tüccar bir yerden yuvarlanıp düşer, bunun üzerine işçiler “Kurdî fanî, Kurdi fanî” diye bağırır. ‘Kürd öldü’ anlamına gelir. Bunun dışında Kurdî adında bir köy var. Çok sayıda kafeterya, üniversite, dükkan ve pazaryerinin adı halen Kürdçe.

Bas: Peki Kürd kültürü Sudan’da ne kadar korunabilmiş?

Celal Cewher: Maalesef Toran Şah zamanından beri Sudan’da kalan Kürdler dillerini unutup asimile olmuşlar. Yöresel giyim-kuşamlarını, geleneklerini, yemek kültürlerini ve dini törenlerini de unutmuşlar. Eskiden Newroz’u kutluyorlardı şimdi artık onu da kutlamıyorlar.

Bas: Sayıları ne kadar, Sudan’ın hangi bölgelerinde yaşıyorlar?

Celal Cewher: Elimizde kesin bir rakam yok ancak araştırmalarıma göre Sudan’da 100 bin civarında Kürd var. Çoğu, Sudan’ın doğusunda ikamet ediyor, yani Kızıldeniz’e yakın bir bölgede. En büyük aile Qezarîfe’de yaşıyor, Hacî Elî el-Kurd ailesi. Şehirde iki spor kulübü kurmuşlar ve iki sinema salonları var.

Bas: Farklı şehirlerde yaşayanlar arasındaki ilişki nasıl?

Celal Cewher: Maalesef çok zayıf bir ilişki. Bu şehirleri gezerken Kurdî adında bir köye gittim, Kurdovan eyaletinde. Dr. Ebdula Kurdî adında, üniversitede tarih dersi veren bir hocayla tanıştım. Kendisi Sudanlı olduğunu ve ilk kez böyle bir köyden haberdar olduğunu söyledi. Ama zamanında Qerazîfe vilayetinde Hacî Elî el-Kurdî adında bir üniversite varmış. Hayırseverler tarafından inşa edilmiş bir üniversite ancak günümüzde yıkılmış durumda.

Bas: Ekonomik olarak Sudan’daki Kürdler ne durumda?

Celal Cewher: Burda hiç fakir Kürd yok diyebilirim. Önceleri gülsuyu ve nargile satışı yapmışlar. Bir sabun imalathanesinin adı Kürdçe. (Elsabûn el-fabrîqe el-kurdî) Burda ilk tarımsal faaliyetlerde bulunanlar da yine Kürdler.

Bas: Edebi ve sanatsal anlamda bir etkileri var mı?

Celal Cewher: Kürdler iki büyük sinema inşa etmişler. Bunun dışında Kürd olan üç büyük şair var, biri Ebul Hesen el-Kurdî. Kendisi 800-900 sayfalık bir divan sahibi ve Atatürk karşıtı pek çok şiiri var. Ayrıca Kürd olmaktan ve Selahaddin Eyyubi’nin torunu olmaktan gurur duyduğunu yazmış. Kızının adı Kurdiye ve doktor olan oğlunun adı da Selahaddin. Kendisi Sudan’ın ünlü osteolog doktorlarından biri. Diğer bir şair de Salih Ebd Seyid el-Kurdî. Bir diğeri Ebdulqadir Mihemed el-Kurdî. Kendisi bir sufi ve tarikat ehli bir alim.

Bas: Sudanlı Kürdlerin İslamiyet dışında bir inancı var mı?

Celal Cewher: Daha önce buradaki Kürdlerin hem Yahudi, hem Hıristiyan hem Êzîdî hem de Zerdeşti olduğuna dair bilgiler var. Ancak inceleme yaptığım ve gezdiğim iki yıl boyunca Müslüman Kürdlerden başka herhangi bir inanca sahip kimseyle karşılaşmadım.

Bas: Sudan Kürdlerini Kürdistan’ın diğer parçalarındaki Kürdlere anlatmak gibi bir projen var mı?

Celal Cewher: Araştırmamda Kürdistan Bölgesi Hükümeti’ne bazı önerilerde bulundum. Bunlardan biri Sudan’da bir kültür-sanat merkezi kurmaktı. Özellikle Sudan’daki Kürdlere Kürdçe öğretmek için. Çünkü çoğu Kürd dilini unutmuş. Ama Eylül Devrimi’nden sonra gelenler Kürdçe konuşuyor. Kürd kültürünü, tarihini, dilini, giyimini ve geleneklerini canlı tutmak için çeşitli çalışmalar yapılabilir diye düşünüyorum. Aynı zamanda Arapça yayın yapacak bir televizyon kanalı kurulmalı ve Arapça konuşanlara yönelik yayınlar yapılarak Kürdler hakkında bilgi verilmeli. Özellikle de Ortadoğu’ya yönelik.

İsmet İnönü’nün Kürt Raporu
Erzincan Kürt merkezi olursa Kürdistan’ın kurulmasından korkarım. Van ve Erzincan’da acele olarak, Muş ovasında tedricen ve Elazığ ovasında kuvvetli Türk...
Ah Tamara…
Van’daki Akdamar Adası’na da ismini verdiği rivayet edilen Akdamar efsanesi, zamanında bu adada yaşayan baş keşişin güzelliği dillere destan kızı...
Xelil Xeyali’nin Kürt Dili Üzerine Görüşleri
“Yayın yöntemi”ne ilişkin görüşü ikinci yazıya bırakmıştım. Fakat bu yönteme ilişkin ayrıntılı bilgiler vermeden önce onun temelini oluşturan bazı işlerden...
Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Kürt Şehri Bitlis
  Wilhelm Köhler/Kitap  17. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun egemenliği altında bulunan geniş coğrafyada sürüp giden yaşamla ilgili bugün elimizdeki en önemli...
Bitlis Beyliği’nin Statüsü,Rolü ve Önemi – Araştırma
Mela Mahmud Beyazidi; “Yabancı devletler, Kurdistan’ı işgal edebilmek için, herşeyden önce, Bitlis Beyliği’ni zapt etmeye yeltenmişlerdir.”        ...
1838’in Bitlis’i ve Southgate’in Kürd Şerif Bey ile tanışması
Bu çeviri, Amerikalı Misyoner rahip Horatio Southgate’in 1838 – 1839 yılları arasında Bitlis’ten geçerken tuttuğu notların İngilizce aslına sadık kalınarak...
Said Nursi’de Özgürlük Söylemi
  Gençken içine girdiği ilim dünyasında özgürlüğü bir hayat biçimi olarak benimsemiştir. İlk hayatı hocaları ile olan serüvende onun düşüncelerini...
Kırd,Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri
Bazı illerde ise denebilir ki sadece birer ilçenin sınırları içinde Dımıli lehçesi konuşulur. Semsûr’un Alduş (Gerger), Ruha’nın Sêwreg (Siverek), Bedlis’in...
Kerkük Kan Ağlıyormuş
“Kerkük, Kürdistan´ın bir parçasıdır. Oradaki Türkmenler, Kürtlere sığınmış muhacir ve sığınmacılardır. Kerkük, Azerbeycan´da bir kent değil ki Türk´ü kan ağlasın....
Şekerci Hanı ve Said-i Kurdi’nin Dünyası
  Bediüzzaman Saidê Kurdî Henüz 30 yaşlarında Van’dan İstanbul’a gidip Fatih’te bulunan Şekirci Hanı’na yerleşiyor. Ve odasının kapısına bu yazıyı...
Pîyesa ‘Bîdlîs’ ya Wîllîam Saroyan
Ehmed Kurd nîne, ji hindikayî (kêmhejmaran) ye, ango ji tirkan. Lê ferqa wî ew e ku xwediye loqonteyek e. Ji...
Vasa’yı kurtarmak, Hasankeyf’i öldürmek
On milyonluk nüfusu ile bir İskandinav ülkesi olan İsveç’te 1700’e yakın müze bulunmaktadır. Bu müzelerden dünyanın ilk açık hava müzesi...
Tarihte Kerkük ve Kürtler
  Kerkük tarihine kısaca bir bakalım; Arkeolojik kazılar sonucunda Kerkük’te 28 bin yıl önce Neandertallerin yaşadığı kanıtlanmıştır. Şehir bir çok...
Yol Ayrımı; Askeri Uçak ve Milletin Özgür İradesi
  Irak, denilen devlet 1926 yılında Gertrude Bell’in Kral Faysal ile misterik aşkının imkansız çocuğu olarak dünyaya geldi. Irak bir...
Lozan, Ankara ve Sevr Antlaşması
    Türkiye Lozan ve Ankara kartını Uluslararası topluma ve Kürtlere gösterirken, Sevr antlaşmasından neden söz etmez? İşte, Lozan, Ankara...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ