Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 3,86 / Satış: 3,87
€ EURO → Alış: 4,55 / Satış: 4,57

İdris-i Bidlisi Tartışması

İdris-i Bidlisi Tartışması
  • 19.11.2015

 

idris13Uzun bir süredir, Osmanlı imparatorluğu ile Kürt Beylikleri arasında varılan ittifak ve anlaşmaya önayak ve aracı olan dönemin ünlü diplomat, tarihçi ve siyaset adamı İdris-i Bidlisi keskin tartışmaların konusudur.

Bu tartışmalar gerek yazılı ve elktronik basında, sosyal medya’da ve gündelik sohpet ve tartışmalarda sürekli olarak gündemde olan bir konudur.

Bu tartışma, kürtlerin aktüel siyasi statü sorunları bağlamında yeniden gündeme gelmekte ve konu çeşitli açılardan ele alınmaktadır. Bazıları açısından, 500 yıl öncesi tarih bugünle aynı görülerek fikir yürütülmekte, bazıları argüman ve fikirlerini İran ya da Türkiye jeopolitikasında konumlanışına göre tavır geliştirmektetir.

Bitlisname olarak İdris-i Bidlisi Tartışmasının bugünü dün farzederek anakronik bir yöntem ve anlayışla değil, olaya dönemin tarihsel şartları, durumu ve jeopolitikası bağlamında akademik ve bir bilim konusu olarak bakmaktayız.

Bitlisname, bu konunun akademik bir yöntem ve çalışma tartışması çerçevesinde yürütülmesi için farklı çalışmaları yayınlayarak İdris-I Bidlisi ve Kürtlerin statüsü tartışmasını gündeme getiriyor.

Rizgari Online’de yayınlanan Dr. Ali Yıldırım’ın “İdris-i Bitlisi Mirası ve Statüko” yazısı ve bu yazıya eleştirisel bakan Aso Zagrosi’nin “Makale Üzerine Bazı Eleştiriler” yazısı böyle bir tartışma için iyi bir başlangıç sayılır.

İdris-i Bitlisi Mirası ve Statüko

rizgarionline Tarih: 20.04.2014

Dr Ali K. Yıldırım / İçlerinde Celadet Bedirxan ve Nuri Dersimi’nin bulunduğu, geçen yüzyılın ilk dönem kürt milliyetçileri; İdris-i Bitlisi’ye karşı eleştirel tutum takınmışlardı. Onlar, bugünkü Kürt ve Kürdistan sorununun kökenlerini, 16. Yüzyılda yaşanan İran ve Osmanlı savaşlarına bağlar iken; Kürt coğrafyasının parçalanarak, bir kesimin Osmanlı tarafından ilhak edilmesinde Bitlisi’nin sorumluluğuna vurgu yapıyorlardı.

Idris’i Bitlisi’yi yargılayan tutum, yakın zamana değin, bütün Kürtler arasında genel kabul görmekte idi. Şimdilerde bir tek Türkiye vatandaşı Kürtler arasında İdris-i Bitlisi’nin rolünü olumlayan bazı farklı seslerin yükseldiğini görüyoruz.

KISACA ARKA PLAN

16. yüzyıla gelindiğinde bölgede üç etkili güç merkezinin bulunduğunu görüyoruz: Bunlar sırasıyla; batıda giderek güçlenen Osmanlı, Doğu’da yükselen Safavi hareketi ve güneyde ise Memlüklüler’dir. Bunun dışında bölgede içlerinde Dülkadiroğulları, Erethna beyliği, Akkoyunlular ve Karakoyunluların bulunduğu yerel güçlerde bulunmaktaydı.

Gerek Osmanlı ve gerekse Safaviler; devlet çıkarları için merkezileştirme politikası izlemiş, bu politika, merkezin denetimini sağlayabildiği yakın bölgelerde daha tahripkar olmuştur.

ŞAH İSMAİL, KÜRT BEYLERİ VE YAVUZ

Şah İsmail ,merkezileştirme politikalarının bir gereği olarak, DÜLKADİR (ZÜLKADİR) oğulları ve AKKOYUNLULAR’dan (Kimi Arkoyunlular olarak adlandırmakta) ele geçirdiği Kürt topraklarına kendisine sadık olduğuna inandığı yöneticileri atar. Örneğin ŞEREFNAME’nin yazarı ŞEREF HAN’ın Diyarbakır valisi olan anne tarafından dedesi; EMİR BEY MUSALLA’ya, Şahzade TAHMESB’in lalağı görevi yanında, HERAT VE HORASAN eyaletleri verilir. Diyarbakır Hükümeti MİRZA BEY’in oğlu MUHAMED

 

idris13

HAN USTACLU’ya verilir.

Şah İsmail’i selamlamak İçin Hoy şehrine giden on bir Kürt beyi, Diyarbakır hükümdarı MUHAMED HAN’ın sunduğu rapor üzerine tutuklanır. Görünen o ki beylerin bir kısmı, muhtemelen Muhamed Han’ın otoritesini kabullenme yanlısı değillerdi. Tutuklanmalar sonrası, yapılan sefer ve çatışmalar ile ele geçirilen Bitlis kalesine muhafız olarak Kürt Bey ŞARKLUVİ UCTACLU atanır.

Kuşkusuz Şah İsmail aceleci davranarak taktik bir hata yapmıştır. Amacı ilhak olan Yavuz, aynı hataya düşmeyecektir. Verili durumda,var olan askeri güç ile bu geniş ve sarp coğrafyayı kontrol etmenin imkansız olduğunu anlayan Yavuz; merkezi yönetimin denetimini sıkılaştırmayı zamana yaymayı tercih edecektir.

Tutuklama olayının ve Safaviler’in aceleciliği yanında, daha önemli olarak vurgulamaya değer olan şey, değişen güçler dengesidir. Kürt Beyler’ni, Hoy’a Şah İsmail’in huzuruna çıkmaya iten neden ile savaştan daha güçlü çıkan Osmanlı’ya bağlılıklarını bildirmeye ikna eden sebep aynıdır.

Sonrası dönemde, Yavuz’un yapamadığını , oğlu sultan Süleyman, Bitlis Kalesi’nin ele geçirimesi ve Şeref Han’ın öldürülmesi emrini vererek yerine getirecektir. Bir dizi gelişmenin sonucunda

Osmanlılar’dan kaçan oğul Şemsettin’in safaviler’e sığındığını ve ŞahTahmesb tarafından’’HAN’’ lakabıyla taltif edilerek, saray içinde ve dışında bir dizi önemli göreve atandığını ŞEREFNAME sayesinde öğreniyoruz

TÜRK HÜKÜMDARLARIN EMRİNDEKİ BÜROKRAT: İDRİS-İ BİTLİSİ

Önemli orandaki Kürt beyini ikna etmede daha eski olan Osmanlı devlet tecrübesi yanında, bölgeyi ve Kürtler’i iyi tanıyan İDRİS-İ BİTLİSİ’nin katkıları anılmaya değer.

Siyasi kariyerinin 20 senesini Türk AKKOYUNLU devletine hizmet ile geçiren BİTLİSİ ; bu devletin Safaviler tarafından yıkılması sonrası, Osmanlı saflarına geçmeyi tercih eder.

Bitlisi’nin Osmanlı yanlısı tutum alması konusunda bir dizi tahmın yürütmek mümkün: O, Akkoyunlu devletinin sonlandırılması sonrası Safaviler’den öç almak istemiş , veya dinsel tercihi onu Osmanlı’ya yaklaştırmış; belki de geleceği ve kariyerini düşünerek güçlünün yanında yer almayı tercih etmiş olabilir. Bütün bunlar,Bitlisi’nin KÜRT kökenine rağmen ; Türkler’in hesabına başarılı çalışmalar yapmış olma gerçeğini değiştirmiyor. Bu bakımdan, ona olduğundan farklı roller biçmek ve hatta kendisini bir Kürt siyasal önderi gibi takdim etmek tarihe yapılan bir haksızlıktır. Benim karşı olduğum, tarihin; yabancısı olmadığımız şekilde Türki kafa ile okunmasıdır.

Safavi- Osmanlı savaşı, bölgenin hakimiyeti için yapılan bir savaş idi. Bölgedeki üç büyük güç (Osmanlı, Safavi ve Memlüklüler); ya Türk ya da Türk ağırlıklı olmakla birlikte, bu günkü türden ulusal devletler değildi. Merkezi Safavi hareketi ve onun üzerinde yükseldiği devletin saray geleneği, Osmanlı’ya göre çeşitli bakımlardan daha heterojen idi. Yine de çatışma, bugün çokça tanık olduğumuz gibi, ‘’saf’’ etnik hatlar üzerinden yürümüyordu.

Bir dizi olay yanında, Şah’ın atadığı Diyarbakır Hükümdarı Kürt Muhamed Han’a; Kürt beylerinin itaat etmemesinin nedenini analiz eden ,Bitlis’nin yazdığı rapor hakkında Şerefname’de söylenenlere bakalım:

Bunun üzerine düşünür İdris bir rapor daha sunarak şöyle dedi: ‘’Burada öznel birlikten fazla çokluk vardır; herkes ‘yanlız ben olayım, benden başkası olmasın diyor ve kimse kimseye itaat etmiyor. Yüce amaç, Kızılbaşların topluluğunu parçalamaya ve birliğini darmadağan etmeye yol açacak tedbirleri almak olduğuna göre, bu durumda, sultanlık sarayının adamlarından, bütün Kürd beylerinin itaat edecekleri ve emirlerine boyun eğecekleri birinin tayin edilmesi daha iyi olur; böylece bu iş en hızlı ve en iyi şekilde tamamlanır.’’

Bunun üzerine Bıyıklı Mehmed diye tanınan Çavuşbaşı Mehmed Ağa’nın , Diyarbekir Eyaleti Beylerbeyi ve o eyaleti yabancıların elinden geri alıp egemenlik altına almayı amaçlayan Kürdistan Orduları Genel Komutanı olarak tayin edilmesi hakkında bir emirname çıktı.(ŞEREFNAME Kürd Tarihi, Şeref Han, s335)

Bu sözler, Kürtler’i Özne olarak gören birine ait olamaz, bu sözler Kürtler’i önemsiz görmenin çatışmalarda kullanılan bir güç haline getirmenin ifadesidir.

Bitlisi ; Kürdistan’ı Osmanlı devletine katarak güneyde Mısır’a yönelik Osmanlı seferini rahatlatır; Arap topraklarının işgalinin önünü açar.

BAŞKA ÖNEMLİ HUSUSLAR

Bir savaşın çeşitli halklar için kısa vadeli kayıp ve kazançları yanında uzun vadeli kazanç ve kayıpları da olabilir. Asıl önemli olan geleceğin riske atılmamasıdır.

Safavilerin yenilgisi ve Memlüklüler’in tamamen tasviye edimesi ile Osmanlı olağanüstü güçlenmiş. Bunu izleyen dönemde, Kürt beylerinin emirlere uymama gibi bir özerkliği olmamıştır ( Kürt beyliklerinin olması elbette olmamasından daha iyi idi. Kürt beylerini savunan yazım, bugünkü bazı inkarcılar ve tarih tanımazlara karşı bir tepkinin de ifadesidir.)

idris15

Dil bilimcilerce İrani bir halk olarak değerlendirilen bölgenin yerli halkı Kürtler; bazı kesintilere rağmen, geçmiş tarihleri ve kültürleri ile İran coğrafyasının birer parçası olagelmişlerdir. Roma (veya Rom) merkezli iktidarlara uzak durmanın nedeni kendisini ve coğrafyasını ona ait his etmemekle ilişkisi var. Daha önemlisi Kürtler çeşitli dönemlerde İrani coğrafyanın ya ortağı ya da hakimi olmuşlardır. Çaldıran sonrası İdris-i Bitlisi’nin katkılarıyla kurulan yeni statüko bölgede Kürtler’i bir aktör olarak devre dışı bırakmıştır.

Osmanlı’nın yaptığı; verili durumda, mevcut güçlerinin kontrol etmeye yetmeyeceği bir coğrafyayı, bir yol bularak kendisine bağlamak idi. Yapılan ve kabul edilen Kürt beylerinin var olagelen statülerinin devamının kabulüdür. Bu kabul , aynı zamanda Kürt beylerinin bir veya bir kaçının güçlenerek alternatif bir iktidar odağı olmasının önünü kesmiştir ve dahası güçleri birbirine karşı dengeleyerek iç çatışmalara süreklilik kazandırmıştır.

Safaviler; egemen oldukları bölgelere, merkezi çıkarlarını öne alarak atama yapmış olsalar bile ‘’öteki’’ kavramına verilen anlam daha esnektir. Şah İsmail; ana tarafından Türk Akkoyunlu sarayına dayanırken, baba tarafından Kürt idi. Bir genelleme yaparsak, din İranı halkların tarihinde daha önemli ola gelmiştir. LORİSTAN merkezli Kürt Zend aşireti lideri KERİM HAN ZEN’in ve sonraları Türk KAÇAR aşiretinin bütün İran’a hakim olması İrani kavramının daha esnek ve kapsayıcı olması ile açıklanabilir.

Osmanlı topraklarında Türk kökenli olmayanların iktidar olma şansı olmamıştır. Bu, bölge dışından gelen ve çevresine hep düşman kuşkusu ile bakan merkezi Osmanlı sarayının demoğrafik yapıya yönelik müdahaleleri de içeren bir dizi politikası nedeniyle olmalıdır. Bugüne gelinirken, bunun sonucu red ve inkar politikasıdır. İran, Diğer halkların varlığını red etmemiş bölgeler isimleri ile (mesela Kurdistan, Belucistan, Horasan, Kuzistan vb) anılmaya devam etmiştir.

İnanç, kitlelerin motivasyonu için, önemli idi. Devlet çıkarları için her iki güç inanç sistemini yeniden formatlamıştır. Devlet olma kaygısı taşımayan Kürtler, iktidar olmanın aracı olan inanç alanında da atıl bir durum göstermiş ve diğerlerinin takipçisi konumuna düşmüşlerdir
Safavi hareketi aşağıdan yukarıya dinsel kimlikli sosyal dayanışma hareketi olarak örgütlenip iktidara gelmesine rağmen, iktidar olma hastalığına yenik düşerek, bir çok alan gibi idelojik kabuğu olan dinde revizyona giderek direksiyonu merkezileştirmeden yana kırmış ve bunun organlarını yaratmıştır. Bu günkü İRAN devletine temel olan on iki imam şiiliğinin resmiyet kazanması o günlerden kalmadır. Bu aynı zamanda alt sınıfların kitlesel tabanı ve eski İrani dinlerin arka planı oluşturduğu KIZILBAŞLIĞIN’da tasviyesidir.

SONUÇ OLARAK

İnsan mücadele de başarılı olamamış veya rakibine güç yetirememiş olabilir. Bu durumun sonucunda pes edilmişte olunabilir. Bu tamamiyle insani bir durumdur ve ben bunu, dürüst davranılması şartıyla, anlarım. Anlamadığım ve yanlış gördüğüm, tarihin olduğundan farklı gösterilerek bugünkü siyasal tutumuza alet edilmesi.

Benim kanaatime göre Kürtler Osmanlı’ya katılıp bölüneceklerine ve bölgedeki etkin güçleri ikiye indirerek kendilerine pranga vuracaklarına 4. Güç olarak çıksalardı çok daha iyi olur ve büyük bir olasılıkla tarihin herhangi bir döneminde başarı fırsatını da yakalıyabilirlerdi.

Kürt kimliği veya Kürtler’in pozisyonunu güçlendirmek için yeniden yorumlanmış bir din, Kürt birliği için önemli idi. Bu yönde bir çaba olmadığı gibi, tersine başkasının yanında birbirlerine karşı gösterilen ‘’kahramanlıkların’’ sayısı oldulça fazladır. Kürt tarihinde gerek inançlar arası ve gerekse aşiretler arası çatışmalarda öldürülenlerin sayısı hayli kabarıktır. Bitlisi, Yavuz’un katliamlarının avukatlığını yaparak olumsuz bir rol oynamıştır. Bu zaaf ve alıklık, maalesef bugün de başkalarınca bolca sömürülüyor.Oysa sonraki gelişmeleri hesaba kattığımızda Kürtler, belki bütün Kürdistan ve tarihsel İran ile IRAK’ın iktidarı da olabilirlerdi.

Eger sorun 21. Yüzyılda Kürt ve Türk ilişkilerine yeni bir biçim vermek olsa, pekala şu söylenebilir: ‘1.Dünya savaşı sonrası sadece Osmanlı toprakları bölünmedi, Kürt coğrafyası da bölündü. Bu durumu düzeltmenin adil yolu eşit haklar temelinde yeni ilişki ve birlikte yaşama biçimleri bulmaktır’.

Fakat bugün yapılan Türk tarihi içerisine ikame edilen Kürt tarih tezleri ile ‘’kendimiz’’ olmaktan çıkıp başkası olma yoluna girmektir. Şimdilerin iktidar sloganı: ‘ Biz milliyetsiz kaynaşmış bir kitleyiz! Millet ümmettir. Ümettin dili Türkçe’dir. Merkezi ve bayrağı eskisi gibidir!’

Kürtler dönüp kendilerine bakmalılar… Tarihsiz millet silahsız askere benzer

http://tr.rizgari.com/modules.php?name=News&file=article&sid=44909

Sayın Dr. Ali K. Yıldırım’ın „İdrisi Bitlisi Mirası ve Statüko“ adlı Makalesi Üzerine Bazı Eleştiriler

Aso Zagrosi

Sayin Dr. Ali K. Yıldırım’ın Rizgari. Com’da „İdrisi Bitlisi Mirası ve Statüko“ anabaşlığı altında bir makalesi yayınlandı. Sayin Yıldırım’ın makalesindeki Îdrîsî Bedlîsî’ye dair ileri sürdüğü bazı iddialara kısaca da olsa cevap vermeye çalışacağım. Aslında daha önceleri farklı makale ve yazı serilerinde Îdrîsî Bedlîsî ve Çaldıran savaşı üzerine durmuştum.

Sayin Yıldırım hemen makalesinin girişinde “İçlerinde Celadet Bedirxan ve Nuri Dersimi’nin bulunduğu, geçen yüzyılın ilk dönem kürt milliyetçileri; İdris-i Bitlisi’ye karşı eleştirel tutum takınmışlardı. Onlar, bugünkü Kürt ve Kürdistan sorununun kökenlerini, 16. Yüzyılda yaşanan İran ve Osmanlı savaşlarına bağlar iken; Kürt coğrafyasının parçalanarak, bir kesimin Osmanlı tarafından ilhak edilmesinde Bitlisi’nin sorumluluğuna vurgu yapıyorlardı.

Idris’i Bitlisi’yi yargılayan tutum, yakın zamana değin, bütün Kürtler arasında genel kabul görmekte idi. Şimdilerde bir tek Türkiye vatandaşı Kürtler arasında İdris-i Bitlisi’nin rolünü olumlayan bazı farklı seslerin yükseldiğini görüyoruz.” diyor.

Sayin Yıldırım’ın “Idris’i Bitlisi’yi yargılayan tutum, yakın zamana değin, bütün Kürtler arasında genel kabul görmekte idi” tezi yanlıştır. Çünkü Kürd ve Kürdistan tarihi üzerine en çok araştırma yapan Doğu ve Güney Kürdistan tarihçileridir. Onlar Îdrîsî Bedlîsî’yi negatif değerlendirmiyorlardı ve değerlendirmiyorlar. Hatta onu “alim”, “Büyük Devlet Adamı” ve “Büyük bir Tarihçi “ olarak değerlendiriyorlar.(Huseyin Medeni, Kurdistan û Stratejî Dewletan, Bergî Yekem, sayfa 93-94)

30 Ağustos 1968 tarihinde vefat eden Kürd tarihçisi Salih Qaftan “Mêjûy Gelî Kurd” adlı eserinde onu “Kürdleri Safevilerin kıyımından kurtaran…. alim ve aydın Kürd” olarak goruyorlar. (age, s. 162) Bu konuda Baba Merdoxi, Dr. Kemal Mazhar ve N. Mustafa gibi tarihçilerde farklı düşünmüyorlar.
Yani anlaşılması gereken “bütün Kürdler” İdrisi Bedlisi’yi negatif görmüyorlardı.
Kuzey Kürd çevrelerinin bazı kesimlerinde böyle bir yaklaşım var. Fakat, bu yaklaşım verilere, araştırma ve incelemelere dayalı bir yaklaşım değildi/değil. Biz geçen yüzyılın 70’li yıllarında Kürd tarihi hakkında hiç bir bilmezken İdrisi Bedlisi’yi “hain” olarak biliyorduk.

Kuzey Kürdistan’da en azından son yıllarda o döneme(Safevi ve Osmanlı devletlerine ve Kürdlerin konumuna dair) ilişkin kafa yorma var.

idris14

Sayin Yıldırım’ın en büyük sorunlarından biri Safeviler tarafından Amed’e atılan Muhamed Han Ustaclu’yu ve Betlis’in başına getirilen Şarkluvi Ustaclu’yu “Kürd” olarak görmesi ve tezini bunun üzerine bina etmesidir. Bugüne kadar okuduğum kaynaklar “Ustaclu”ları bir Türkmen aşireti olarak not etmişlerdir. Ayrıca eğer sayin Yıldırım onların Kürd asılı olduklarını ispat ederse tarihsel bilgi olarak fena olmaz. Sonuçta bu Ustaclular Kürdistan’daki bir dizi katliamda önemli rol oynuyorlar.

Çaldıran Savaşı öncesi, Şah İsmail Kürdistan Mirlerini tasfiye ediyor ve onların yerine Türkmenleri(Alevi Kürdleri değil) görevlendiriyor. Örneğin Maraş, Hasankef, Diyarbekir, Erzincan, Kemah, Kiği, Erzincan vb Kürd şehirlerinin başına Türkmen yetkilileri görevlendiriyor. Bu görevlendirmeler barışçıl bir şekilde gerçekleşmiyor, savaş ve katliamlar neticesinden gerçekleşiyor.Çaldıran Savaşı öncesi Kürdistan Beylerinden 11 bey Hesenkêf Mîri Mîr Xelil Eyyubi ile birlikte büyük hediyelerle Xoy şehrine gidip Şah İsmail’e bağlılıklarını bildirmek istiyorlar. Bilindiği gibi Kürd Eyyubi Hanedandlığı tüm Ortadoğu’da yitirmesine rağman Hesenkêf kesintilerle de olsa Eyyubilerin son kalesi olarak varlığını sürdürdü.. Mîr Xelîl Eyyubî Şah İsmail’in eniştesiydi.(bacısıyla evliydi) Şah İsmail’e bağlılıklarını bildirmeye giden mirlerin bir yada ikisi hariç hepsi tutuklanıyor ve yerlerine Türkmenler atanıyor. Mîr Xelil Eyyubi’de 3 yıl Tebriz’de hapiste kalıyor ve sonra kaçıyor.Biraz daha durumu netleştirmek amacıyla Sefewi tarihçilerinden Hasan Rumlu’nun Ahsenü’t Tevârih- Şah İsmail Tarihi adlı eserinden bir alıntı yapmak istiyorum. Hasan Rumlu Diyarbekir’da 913 Hicri/1507/8 Miladi yılında yapılan bir Kürd katliamından şöyle söz ediyor:“Han Muhammed(Türkmen komutanlarından biridir. Aso) Padişah ordusundan ayrılıp Kara Hamid’e( Diyarbekir) yöneldi. Oranın egemeni Emir Bey Musullu’nun kardeşi Gaytemis Bey karşı geldi ve şehri teslim etmedi. Bu nedenle yiğit gaziler çölde kışladılar. Diyarbekir Kürtleri ordunun dört bir yanına saldırıp tek tek yakaladıklarını öldürüyorlardı. Gıda stoku yok denecek kadar azalmıştı. Gıda stokunun tükenmekte olduğunu fark eden Han Muhammed Kürdlerin kışlasına yöneldi. Fakat Kürdlerin bulunduğu yere ulaşmanın ve onları ele geçirmenin zor olduğunu görünce bir savaş hilesine baş vurdu ve onlardan kaçmaya başladı. Kürdlerde kendisini izlediler. Düzlüğe gelindiğinde Muhammed Han can yakan şimşek gibi, onlara çarptı. Kürdlerden bir çoğunu öldürdü ve yaraladı. Kürdlerde kılıç ve süngülerle kıyamet gibi etkin ordudan bazılarını öldürdüler. Sonunda fetih ve zafer esintisi Muhammed Han’dan yana oldu ve Kürdler kaçtılar. Gaziler onları izlediler ve yaklaşık 7000 kişiyi öldürdüler. Onların bölgesinden çok miktarda ganimet ve yiyecek ele geçiren gaziler daha sonra ordularına döndüler.(Hasan Rumlu, age, Ardıç Yayınları, sayfa 117)Hasan Rumlu kitabının bir başka bölümünde “ Han Muhammed ustaclu Mardin Yaylasını onurlandırdı. Kardeşi Kara Bey Cizire’yi yağmalamak için gönderdi. Kara Bey buyruğu yerine getirdi ve imansız Kürdlerin çoğunu öldürdü ve çok miktarda ganimetle Mardin’de Han’ın ordusuna katıldı.(H. Rumlu, age, sayfa 129)Prof. Dr. Kemal Mazhar Ahmed Draset Fi Tarix İran adlı eserinde “ Şah İsmail adamları bir yıl içinde Diyarbekir’de 15 000 Kürdü öldürdüler” diye yazıyor.(aktaran Dr. Firset Merhi, Sefewi û Kurd, kovara Metin 2009)Diyarbekir ile ilgili verdiğim örnek Kürdistan’ın bir çok şehri içinde geçirlidir.Kerkük’ten Sivas’a kadar tüm Kürdistan çapında Şah İsmail yönetimine karşı Kürdlerin direnişe geçmesi, Mevlana İdrisî Bitlisî’nin girişimleriyle açıklanacak bir durum değildir. Zaten iktidarlarını kaybeden Kürd Mirleri direniş içindeler, o esnada İdrisi Bitlisi devreye giriyor ve toparlayıcı bir rol oynuyor.İdrisi Bitlisi Osmanlı devletiyle Kürd Mirleri arasında aracılık yapıyor ve Yavuz Sultan Selim tarafından büyük yetkilerle donatılmış bir şekilde Kürdistan’da faaliyet içindedir.Şah İsmail tarafından Kürd katliamları yapılmamış olsaydı, Kürd Mirleri mülksüzleştirilmemiş , sürgüne gönderilmemiş ve hapse atılmamış olsaydı Osmanlı devletinin Kürdistan’a ayak basması oyle kolay olmayacaktı.

Bir örnekte Doğu Kürdistan’da vermek istiyorum.Şah İsmail 1506 yılında “Kürdistan’a karşı genel bir saldırıya geçiyor. Sarmi Kurê Seyfedin Mukrî direnişe geçiyor”( Dr. Firset Merhi, Sefewi û Kurd, kovara Metin, sayfa 156)Mukri Kürdleriyle Safevi orduları arasındaki savaşlara ilişkin olarak 1541 ve 1578 yılları arasında Safevi sarayında gelişmeleri yakından takip eden ve Şah Tahmasb’ın savaşlarına katılan tarihçi Hasan Rumlu’ya sözü bırakmak en doğrusudur

Şu noktanın altını çizmek lazım. O dönem ne İdrisi Bitlisi alanda var ve ne de Mukri Kürdlerinin Osmanlı devletiyle bir ilişkileri var.Hasan Rumlu şöyle yazıyor: “ Hakan İskender Şan(Hasan Rumlu Şah İsmail’e böyle hitap ediyor-Aso) bu yılı Xoy’da kışladı(1506-Aso). Büyük emirlerini, Kürd Sarim’ın üzerine yolladı. Zafere sığınmış ordu, o yolunu yitirmiş grubun ülkesine varınca, Kürdler gök gibi yüksek dağlara sığındılar. Gaziler onların memleketlerini yağmaladılar ve imansızların çoğunu öldürdüler.Bu arada Sarım’ın çatışmaya hazırlandığını ve bu amaçla dağın eteğinde bulunduğunu öğrendiler. Zaferi ilke edinmiş askerler o işe yaramazı defetmeye yöneldiler. Kürdlerde savaş amaçlı adımlarını ileriye atınca aralarında cetin bir savaş ceriyan etti. Her taraftan da çok sayıda insane öldürüldü. Ünlü Emirlerden Abdi bey ve Tekeli Mühürdar Sarı Ali de öldürülenler arasındaydılar. Bayram Bey Karamanlu ve Hulefa Bey Padişah ordusuna döndüler.(Hasan Rumlu, age sayfa 111)Hasan Rumlu taraflı olan bir tarihçi olarak Safevilerin aldığı bu yenilgiyi açık bir şekilde ifade edemiyor. Ama bu savaş üzerine yazan Baba Merdoxi, Dr. Kemal Mazhar ve daha başka tarihçiler Safevilerin Sarim Mukri karşısında ciddi bir yenilgi aldığını yazıyor. Daha sonraki savaşlarda Mukriyan Kürdleri Safeviler tarafından yenigiye uğratılıyorlar ve “imansız Kürdler” kılıçtan geçiriliyor.

Çaldıran Savaşı öncesi ve sonrası döneminde Safewi ve Osmanlı devletleri arasında Kürdistan topraklarında yapılan tüm savaşlarda Kürd kıyımı yapıldı. Kürd şehirleri bir çok defa el değiştirdi ve her seferinde büyük katliamlar yaşandı.Bir çok insanımız Çaldıran savaşından sonra yani 1514 yılından itibaren Osmanlı devleti ile Safevi devleti arasında bir sınırın çizildiğini düşünüyor. Sanki bu savaştan sonra Safevilerin Kuzey Kürdistan’a yönelik girişimleri son bulmuş gibi… Hayır savaş sonrası da Kuzey Kürdistan’ın bir çok şehri defalarca el değiştiriyor.Hatta 1554’de Şah Tahmasb “Kürdistan seferine çıkıyor, yol boyunca tüm yerleşim birimlerini yerle bir ediyor. 1555’de Bitlis, Erciş, Muş, Ahlat gibi şehirleri harebeye çeviriyor ve halkını katlediyor.”(Huseyin El Caf’ın Tarixi İran’dan aktaran Dr. Firset Merhi, Sefewi û Kurd, kovara Metin, sayfa 158)İran tarihi ile ilgili bir çok doktora çalışmasını da yöneten Prof. Dr. Kemal Mazhar Ahmed “ Safevilerin Kürdlere karşı yapmış olduğu katliamlar Holako ve Timurleng’ın yapmış oldukları katliamları unuturdu” diyor.Yine Dr. Kemal Mazhar’ın anlatımlarına göre Şah İsmail’in oğlu ve ondan sonra İran Şah’ı olan Şah Tahmasb’ın korumaları “bir günde Şah’ın sarayında Dunbuli Kürd aşiretinden 400 kişiyi öldürüyorlar. Geriye kalan Dunbuliler mecburiyet karşısında Osmanlı topraklarına geçtiler”(Dr. Firset Merhi, age, sayfa 158)Şah Tahmasb 1524-1576 yılları arasında iktidarda bulunuyor. O dönem Dunbuli Kürdleri Şii olmasa dahi onlara yakın bir dinsel yapıya sahip olduklarından dolayı sarayda çalışabiliyorlardı. Yada bugün bildiğimiz Raya haq dinsel gruba bağlıydılar.

KELDANİ PAPAZI BİR CANLI TANIK OLARAK ÇALDIRAN SAVAŞINDAN ÖNCE SAFEVİLERİN CİZRE’YE YÖNELİK SALDIRI VE KATLİAMLARINI ANLATIYOR

Sayin Yıldırım’ın “Kürd olarak” lanse ettiği “Ustaclular”dan “ “Han Muhammed ustaclu Mardin Yaylasını onurlandırdı. Kardeşi Kara Bey Cizire’yi yağmalamak için gönderdi. Kara Bey buyruğu yerine getirdi ve imansız Kürdlerin çoğunu öldürdü ve çok miktarda ganimetle Mardin’de Han’ın ordusuna katıldı.(H. Rumlu, age, sayfa 129)

Bu olayda Çaldıran Savaşı öncesi öncesi yaşanıyor. Bu konuda Siirt Keldani Başpiskoposu Adday Şêr 1867-1915’in Fransızca yayınladığı ve daha önce çevirisini yaptığım bir tarihsel belgeyi aktarmak istiyorum. Keldani Kilisesinin Kitaplığında bulunan bu tarihsel belgenin tarihi çok eski. Bu belge Çaldıran Savaşı’nın arifesine dayanıyor. “Cizre’nin ve Köylerinin Talanı” adlı belge bir Keldani Papazı tarafından kaleme alınmış, 1510 ve 1513 yılları arasında Cizre’de yaşanan olayları konu alıyor. 500 yıl önce gelişmeleri doğrudan yaşayan Sliba de Mansurya şöyle anlatıyor: “1510 yılında büyük bir felaket ve afet ile karşı karşıya kaldık. Kendisini Tanrı olarak gören Şah İsmail tüm doğuyu ele geçirdi.”

Şah İsmail bölgeye hileci ve sert kalpli Muhamed Bey adlı birini gönderiyor ve kendisine boyun eğmeyen tüm Krallerı öldürme ve direnen tüm şehirleri yıkma emrini veriyor.
Yazar “Bizim Cizre Kralımız” dediği Mir Şeref (yazar Saraf olarak yazmış) hakkında şöyle yazıyor:“Bizim Cizre Kralı eşsiz Şeref , yürekli ve cesur bir adam olduğundan onu aşağılıyor ve kendisine hediyelerle birlikte kimseyi karşılamaya göndermedi. Şah’ın adamları gelerek zengin Beith Zabdai bölgesine saldırdılar. Dicle Nehri’ni geçerek Kardo Dağının yakınlarında savaşa tutuştular. Mir Şeref yenilgi aldı. Muhamed Bey’in adamları tüm ülkeyi talan ettiler, hayvanları götürdüler, halktan bir çoğunu katlettiler, papazları, diyakosları, çocukları, çalışanları, sanatçıları, genç ve yaşlıları katliamdan geçirdiler. Köyleri ateşe verdiler, Kilise ve manastırları yıktılar ve bir çok genç erkekleri ve genç kadınları köle olarak alıp götürdüler. Kral Şeref mecburi olarak onunla barış yaptı ve yeğenini ona eş olarak verdi. Bu despotun gitmesinden sonra bölge çekirgelerin saldırısına uğradı ve hasılatın yarısını tahrip ettiler.”

Papaz Sliba de Mansurya’nın anlatımlarına göre bu arada Cizre’de bir veba hastalığı peyda oluyor, inek ve öküzlerin bir çoğu kırılıyor. Bu arada Cizre’liler yine ekin işleriyle uğraşıyorlar ve kışı rahat geçiriyorlar. İlkbahar’da Cizre’liler yine tarım işleriyle uğraşıyorlar ve büyük bir hasılat beklerken bölge yine çekirgelerin saldırısına uğruyor.

Papaz Sliba de Mansurya’nın anlatımlarına göre 1512 yılında “Kürd Kralı Şeref” despot Muhammed Bey’e karşı isyan etti. Mir Şeref dağlık bölgelerde su kenarında kum kadar çok olan bir ordu topladı ve tuzak kurmak için Athel bölgesine gönderdi. ( Addai Şêr, Athel’a ilişkin düştüğü dipnota, elinde bulunan bir belgeye göre Athel Siirt’e iki günlük yol uzaklıkta buluyor, diyor) Bölgeyi ele geçirdi, talan yaptı ve büyük bir katliam yaptı.(Katliama ilişkin olarak Addai Şêr düştüğü dipnotta elindeki bir belgeye göre ölenlerin sayısı 40 kişidir, diyor) Ölenlerin içinde Keldani Papazı Jean da vardı. Bu gelişmelerin ardından Cizre Kralı Şeref akşam saatlerinde şehri kuşatıyor ve telalcılarını şehri yüksek yerlerine göndererek halka şöyle çağrı yapıyor:“Acele evlerinizden çıkın ve geceyi geçirmek için surlara doğru gelin…….” Erkekler, kadınlar ve çocuklar dahil herkes evlerinden çıkarak yanlarına hiç bir yiyecek almaksızın surlara doğru gittiler. İnsafsız Kral adamlarına şehri yakma emrini verdi. Ertesi sabah cuma günü telalcılar Kral’ın talimatı üzerine halka çağrı yaparak şehri terketmelerini istediler, yoksa katliama uğrayacaklarını söylediler. Halk yanına hiç bir yiyecek almaksızın şehri terk etti ve 3 gün ovada kaldı. Kürdler evleri yaktılar ve buldukları her şeyi götürdüler. Kötü Kral şehri yaktıktan sonra korkunç kalesine SAKH’a çekildi(Addai Şêr düştüğü nota Sakh kalesi Cizre’den 2 saat uzaklıkta olduğunu yazıyor)
Papaz Sliba de Mansurya’nın anlatımlarına göre Mir Şeref’in gidişinden sonra Kızılbaşlar geldiler ve şehre hiç bir direnişle karşılaşmadan girdiler. Komutanlarının ismi Awlastı. Awlas halka haber göndererek geri getirdi ve şehri yeniden inşa etmeye çalıştı.Bu arada başlarını keçe ile örten cesur bir halk Şah İsmail’e saldırıyor ve yenilgiye uğratıyor. Bu haberi alan Kürdler arı gibi dağlardan toplanarak Kızılbaşlara saldırdılar. Kürdler Awlas’la Cizire üzerinde yapılan köprünün yanında Awlas’ı yenilgiye uğratılar. Awlas, Muhammed Bey’den yardım istiyor. Muhammed Bey bir orduyu kardeşinin komutasında bölgeye gönderiyor.( Addai Şêr, düştüğü dipnotta ismi verilmeyen Muhammed’in kardeşi için Kara Bey diyor) Papaz Sliba de Mansurya anlatımlarına devamla;“Muhammed Bey’in kardeşine bağlı güçler girdiler, talan ve katliama başladılar. Şehrin Müslüman ve Hıristiyan ileri gelenlerini yakalayıp işkenceye tabi tutular, kadın ve genç kızlara tecavuz ettiler. Tüm bunlar 1513 yılının Nisan ayının son cuma günü meydana geldi. Ertesi günü zehirli yılan adamlarını alarma geçirdi, kılıçlarını çekerek katliama başladılar. Onlar yaşlılara bile acımadılar. Hamile adınların karınlarını kılıçla deşiyor ve küçük çocukları duvarlara vurup parçalıyordu. Şehrin sokkakları cesetlerle doluydu. Bu kötü insanlar kudurmuşcasına eşekleri, hayvanları ve köpekleri dahi öldürüyorlardı. Onlar birbirlerinin eşlerine dahi tecavüz ediyorlardı. Son gelen ordu(Kara Bey’e bağlı olan güçler), Awlas’ın askerlerinin eşlerini el koydular, eğer bir kadın ‘bırakın beni ben Türküm deseydi, sen yalan söylüyorsun’ diyorlardı. Cizre’yi yaktılar. Katliamdan sağ kurtulan Müslüman, Süryani ve Yahudileri alıp esir olarak götürdüler. Yol boyunca yorulanlar ve yürümeyecekleri de katlettiler. Tüm esirleri uzak memleketlerde sattılar”

Evet, 500 yıl önce yaşamış olan Çaldıran Savaşı’ndan 2 yada 3 yıl öncesi Cizre Kürdleri ile Safeviler arasında meydana gelen savaşlara ve yaratılan tahribatlara dair bir Keldani canlı anlatımları bunlar. Bazı okuyucular, bu anlatımları eksik yada abartılı bulabilir. Ama, yaşanan savaşlar ve katliamların da reel olduğu görüşlüyor. Bu anlatımlar Kürdlerin Osmanlı devleti ile birlikte hareket etme serüvenini anlamaya yardımcı olabilir.

Sayin Yıldırım Şah Tahmasb ile Şah İsmail dönemlerini birlikte anlatığından dolayı yaşanan sürecin gerçekleri çok bulanıklaşıyor. Aynı şey Yavuz ile Kanuni Sultan içinde geçirlidir. Eğer bu dönemleri karıştırırsak İdrisi Betlisi’yi ve Çaldıran Savaşını anlamaktan zorluk çekeriz.

ŞAH TAHMASB İLE ŞAH İSMAİL DÖNEMLERİNİ KARIŞMAMAK LAZIM

Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlılar Bedlis Kürd Hanedanlığının başında bulunan Mîr Şeref’i görevinden alarak başka bir alana daha Malatya’ya atamak istiyorlar. Mîr Şeref, Malatya’ya değil, Tebriz’e giderek Şah Tahmasp’a bağlılığını bildiriyor. Şah Tahmasp ordusunu Xelat(Ahlat) ve Adilcevaz’a doğru harekete geçiriyor. Mîr Şeref Xelat’ta Şah Tahmasp için dillere destan bir eğlence düzenliyor.(Şerefxan, Şerefname, s. 491) Şah Tahmasp Mîr Şeref’e “Xan” unvanını “Tevacıbaşılığı”(Sultanlık muhafızların komutanlığı) ve “Kürdistan Beylerbeyliği” ünvanını veriyor.Şerefxan Bedlisi Şah Tahmasp’ın “Emirnamesi”ni yayınlamıştır.(age, 492-494). Şah Tahmasp bu Emirnamesinde Bedlis’in yanında Ahlat, Muş ve Xınıs gibi alanları da Mîr Şerefxan’a veriyor. Daha sonra Mîr Şerefxan ile Osmanlılar arasında bir dizi çatışma yaşanıyor.(daha detaylar için Şerefnameye bakınız).

Aynı şey Mîr Şemseddîn’in başına (Mîr Şerefxan’ın oğlu ve aynı zamanda tarihçi Şerefxan Bedlisi’nin babası) Osmanlı yetkilileri her ne olursa olsun Bedlisli Kürd Mirlerinden kurtulmak istiyorlardı. Bu sefer Mîr Şemseddîn’e giderek Bedlis’in yerine kendisine Malatya ve Maraşı verdiklerine dair Kanuni Sultan Suleyman’ın talimatını götürüyor. Mîr Şemseddîn’in adamları ve Rozeki/Rojki aşiretinin ileri gelenlerinden bazıları toplantıda Mîr Şemseddîn’e izin ver bunların hepsini yok edelim anlamında bir şeyler söylüyorlar. Fakat, başka Kürd Mirleri Mîr Şemseddîn’e böyle bir şeye girişmemesini tavsiye ediyorlar. Mîr Şemseddîn Osmanlı yetkililerin önerisini Kabul ediyor. Bedlis Kalesini Osmanlılara bırakmak amacıyla boşaltıyor ve adamlarıyla Sason üzerine Malatya için yola çıkıyor.

Şerefxan’ın anlatımlarına göre “O sırada Sason Hükümdarı Azizanlı Süleyman Beydi. Kendisi Şemseddin Bey’I ilgi ve sevgi ile karşıladı ve kendisine Malatya’ya gitmemeyi tavsiye etti. Hatta ihtar ederek şöyle dedi ‘Köklü ve eski ailenizde bu büyük mirası üzerine alacak senden başka kimse kalmadı. Rum topluluğuna hiç güvenilmez. Her hangi bir şekilde seni ortadan kaldırmaya muvaffak oldukları takdirde , Bedlis hükümdarları ailesinin zinciri, maazallah kesilmiş olur” diyor.(age, sayfa 508) Mîr Şemseddîn, Sason Hükümdarı Azizanlı Süleyman Beyin tavsiyesine uyarak Malatya’ya gitmiyor ve Şah Tahmasb’a sığınıyor. Şah Tahmasp kendisine “Xan” ünvanı veriyor ve bir çok üst görevlere getiriyor. Şerefname’nın yazarı Şerefxan İran’da dünyaya geliyor, Şah Tahmasb’ın çocuklarıyla beraber Saray’da okuyor ve daha sonra İran’da bir dizi üst görevlere getiriliyor ve savaşlara katılıyor. Mîr Şemseddîn vatan hasretiyle çok kötü şartlar altında yaşama veda ediyor. Şerefxan en son Naxçivan’ın yöneticisi olduğu zaman Kürd Beylerinin istemi üzerine Sultan III Murad, Şerefxan Bedlisi’ye haber gönderek atalarının yurdu olan Bedlis’I kendisine verdiğini ve geri dönmesini istiyor. Şerefxan yanında bulunan adamlarıyla Van’a ve oradan Bedlis’e geliyor. Bedlis’te Kürd Hanedanlığını yeniden canlandırıyor. Şerefxan Bedlisi eserinde Şah Tahmasb’a bir dizi övgü yağdırıyor.( Daha detaylar için Şerefname’ye bakınız)

Bu örneği seçmenin nedeni İdrisi Bedlisi ve Mir Şeref Bedlisi’nin Yavuz Sultan Selim ile Şah İsmail’e karşı girdikleri ilişkiler, Çaldıran savaşında oynadıkları roller biliniyor ve hatta bir dizi çevrelerince de eleştiriliyor. Ama aynı Mir Şeref Kanuni Sultan Suleyman döneminde Şah Tahmasb’a bağlılığını bildirebiliyor. Mir Şeref’in oğlu Mir Şemseddin ömrünü İran’da sürgünde geçiriyor.. Sultan III. Murad döneminde Mir Şeref’in torunu, Mir Şemseddin’in oğlu Şerefxan Bedlisi Bedlis’e dönebiliyor. Kürd Mirleri atalarından kalan iktidarlarını korumak amacıyla ilişkilere yaklaşım göstermişlerdir. Şah İsmail Kürd Mirlerinin iktidarına son verip yerlerine Türkmen liderlerini getirdiği zaman Kürdler Yavuz Sultan Selim’I destekleyerek Şah İsmail’in Kürdistan’daki iktidarına son vermişlerdir. Kanuni Sultan Suleyman Kürd Mirlerinin iktidarına yöneldiği zaman Kürd Mirleri Şah Tahmasb’a yakınlık göstermişlerdir. Şah Abbas Kürdlerin iktidarına son vermek ve Kürdlerin yerlerine Türkmen kabilelerin yerleştirmeye çalıştığı zaman Dimdim Kalesi ve Mukri Kürdlerinin direnişi ortaya çıkıyor. Kızıl Irmak’tan Hemrin Dağlarına, Kafkasya’dan Safevi devletinin iç kısımlarına kadar hakim olan Kürdler ve Kürd Mirlerini herkes hesaba katmak zorundaydı. Kürdler hangi tarafı desteklemiş ise güç balansı o tarafa kaymıştır.

Eğer Kürdlerin gücü olmamış olsaydı, niçin Yavuz Sultan Selim, Şah İsmail tarafından gasp edilen Kürd Mirlerinin iktidarını yeniden Kürd Mirlerine verme sözü versin? Yavuz Sultan Selim bu pragmatik yaklaşımıyla Şah İsmail’e karşı Kürdlerin desteğini kazanmıştır. Kürd Mirleride Osmanlının desteği ile iktidarlarına kavuştuklarından dolayı kazanmışlardır. Bu tarihsel bir gerçeklik ve tarihsel bir anın değerlendirilmesidir. Şah Tahmasb’ın babası Şah İsmail’e karşı savaşan Mir Şeref’i niçin Şah Tahmasb “Xan” unvanını “Tevacıbaşılığı”(Sultanlık muhafızların komutanlığı) ve “Kürdistan Beylerbeyliği” ünvanını versin? Şah Tahmasb’da babasının hatalarından ders alarak Kürdlere karşı pragmatik bir yaklaşım içine giriyor.

Yine konumuzla bağlantı sağlamak amacıyla Çemişgezek Kürd Mirliğine burada vurgu yapmak istiyorum. Şah İsmail güçleri bölgeyi işgal ettikten sonra Çemişgezek Mir’i Rüstem Bey’in iktidarına son veriyorlar ve onun yerine bir Türkmeni getiriyorlar. Mir Hacı Rüstem iktidarını yeniden elde etmek amacıyla Şah’a gidiyor. Fakat, Şah ona atalarından kalan iktidarı vermiyor ve başka bir alana gönderiyor. Kanuni Sultan Suleyman’ın Mir Şerefi ve Mir Şemseddin’ı Bedlis’ten Malatya ataması gibi….

Çaldıran Savaşından sonra Yavuz Sultan Selim Haci Rüstem’i, torunu ve 40 Çemişgezek ileri geleniyle birlikte öldürtüyor. Mir Hacı Rüstem’ın oğlu Pîr Hûseyîn o dönem Irak’ta sürgünde bulunuyor. Babasının ölümünü duyar duymaz Mısırlılarla ilişki aramak için yola çıkıyor. Pîr Hûseyîn’in Şah İsmail’in denetimi altındaki alanları bırakarak Mısırlılarla ilişki aramasının bir mantıkı olmalıdır. Demeki Pîr Hûseyîn, babasının iktidarına son veren Şah İsmail’e güvenmiyordu. Bundan dolayı o alanı terk ediyor. Daha sonra aracılar vasıtasıyla Yavuz Sultan Selim ile anlaşıyor ve atalarının iktidarının iktidarını yeniden elde ediyor. Şerefxan’ın verdiği bilgilere göre Pîr Hûseyîn Osmanlı ordusunu beklemeksızın Çemişgezek güçleriyle Şah İsmail’ın yandaşlarına saldırıyor ve iktidarını yeniden kuruyor. Safevi tarihçisi Hasan Rumlu ise “Şah İsmail Tarihi” adlı eserinde bu çatışmayı daha başka anlatıyor. Sözü Hasan Rumlu’ya bırakalım: “Sultan Selim tarafından atanan ve Trabzon egemeni olan Mustafa Paşa , kalabalık ordusu(ve kan içici Rumlar) ile Erzincan’a yöneldi. Bunu öğrenen Rumlu Nur Ali Halife, Aykutoğlu Muhammed ile birlikte , hareket bayrağını o yöne doğru dalgalandırdı. Öncü askerler Çemişgezek ‘e vardığında, coşkulu askerleriyle görünen Bıyıklı çavuş, gaziler karşısında saflarını düzenlemeye başladı. Nur Ali Halife sekiz yüz düzenli atlısıyla sayıları onbinden fazla olan dev gibi Rumların merkezine saldırdı ve mızrak ucuyla bir bölümün yaşam resmini varlık sayfasından sildi. Sonun da Rumlar üstün oldular. Ve Nur Ali Halife’yi öldürdüler”(Hasan Rumlu, age, sayfa 190)

Sonuçta Pîr Hûseyîn Çemişgezek’deki iktidarına kavuşuyor. Pîr Hûseyîn sadece iktidarıyla yetinmiyor. Aynı zaman da Şah İsmail adamlarını Kürdistan’dan kovmak için diğer savaşlara aktif bir şekilde katılıyor.

İdrisi Bedlisi Pîr Hûseyîn’in diğer Kürd Mirleriyle birlikte Şah İsmail’in bölgedeki yöneticisi Karahan’a karşı olan savaşını şöyle anlatıyor: “Sağ yanda Hisnkeyf hakimi, Melik Halil Eyyubi, Sason Hakimi Muhammed bey, Şirvanat beyleri ile Eğil Hakimi Kasım Bey; her biri sancak ve tuğları kabile ve aşiret mensupları ile birlikte hazır bulunmuşlar, sol yanda da Bitlis Hakimi Melik Şeref, Nemran Hakimi Davud Bey, Atak Hakimi Zorakki Ahmed Bey, Şah Welet Bey, Suleymani ve Hacuki beyleri kabile ve aşiretleriyle birlikte hazırlanmışlardı. Sol kanatta Çemişgezek Hakimi Pir Hüseyin Bey ile Arapgir hakimlerinden Orhan, kendi halkı ve Dulkadir Bey ve askerlerinin de ittifakıyle yerini almıştı”

Bu arada Îdrîsî Bedlîsî Kürdlerle Osmanlı ordusu arasında koordinasyon görevini yerine getiriyor.

Çatışmaların başlamasını Îdrîsî Bedlîsî bir film sahnesi gibi anlatıyor. Sözü yine Îdrîsî Bedlîsî’ye bırakalım:

“O saatte ilahi tevfikle başlarında Kürd beylerinden Çemişgezekli Pir Hüseyin’in bulunduğu sol kanattaki mücahidler tarafından mülhit topluluğunun üzerine yüründü. Uzun bir süre devam karşılıklı çatışmada yiğit Kürd gençlerinden bir çoğu yere yıkıldı. Dulkadir ordusundan bir grupla onlara destek veren ulufeci Türkler, direniş gösteremeyip yüz çevirdiler. O sırada bu hakir fakir, Kürdistan ileri gelen beyleriyle, özellikle sol kanattan Şeref Bey, sağ kanattan Melik Halil ve diğer beyler ile ‘Şu an durmak mümkün değildir, Pir Hüseyin Bey’e ve sol kanattaki askerlere yardıma yetişmek gereklidir’ diye karara vardık. Bir anda adı geçen beyler sol kanatta yönelip intikam kılıcını çektiler ve bir anda alçak düşman topluluğuna yetiştiler. İki taraf arasında üzün bir savaş oldu. Kürdistan yiğit gençleri gayret edip düşmanı oradan kaldırdılar…düşman Mardin’e doğru kaçtı…”(İdrisi Bedlisi, Selim Şahname, s.279-280)

Hasan Rumlu’da bu çatışmadan söz ediyor ve Karahan Ustaclu’nun bu savaşta öldürülmesinden sonra Kızılbaş Ordusunun yenilgi aldığını ve Diyabakır’ın Osmanlıların eline geçtiğini yazıyor.(Hasan Rumlu, age, sayfa 185)

KÜRDLER BİRLEŞMİYORSA ÎDRÎSÎ BETLÎSÎ NİYE SUÇLU OLSUN?

Sayın Yıldırım’ın Şerefxan aktardığı İdrisi Bitlisi’nin Osman Sultanından Bıyıklı Mehmet Paşa’yı Kürdistan’a “Mîrê Mîran” atılmasına gerekçe olarak gösterdiği “‘’Burada öznel birlikten fazla çokluk vardır; herkes ‘yanlız ben olayım, benden başkası olmasın diyor ve kimse kimseye itaat etmiyor.” demesini eleştiriyor. İdrisi Bitlisi’nin kendisi de bu olayı Selimname’de anlatıyor. Kürd Mirleri birbirlerini Kabul etmiyorlar. Yıllarca Kuzey Kürdleri İdrisi Bitlisi’yi Yavuz Sultan Selim ile girdiği ilişkiden ve Sultan’a Kürdistan Mirlerinin başına Bıyıklı Mehmet Paşa’yı atama önerisinden dolayı “hain” ilan ettiler.

Aslında İdrisi Bitlisi’nin aklında Kürd Mirlerinden birini Eyubbi Hanedanlığından gelen ve Hasankef Miri olan Mir Xelîl yada Bitlis Miri Mîr Şeref’i Kürdistan’da Mîrê Mîran olarak atamak vardı..

Fakat, hiç bir Kürd Miri diğerine razı olmuyordu.

Sanki Kürdler bugün çok değişmişler. Eğer bundan dolayı İdrisi Bitlisi’ye hain denilecekse ondan 500 yıl sonra yine aynı trajediyi yaşıyoruz.

İdrisi Bitlisi Kürdlerin taraihsel yarasına 500 yıl önce parmak basmıştı. Eğer Kürdler bu kadar zaman içinde ders almamışsa sorun Kürdlerde ve liderlerindendir.

Not: Safevi, Osmanlı, Çaldıran Savaşı ve İdrisi Bedlisi’ye ilişkin yazdığım makaleler toplu halde okunsa konu daha da anlaşılır. Bu makale için söz konusu makalelerden geniş aktarmalar yaptım.

İsmet İnönü’nün Kürt Raporu
Erzincan Kürt merkezi olursa Kürdistan’ın kurulmasından korkarım. Van ve Erzincan’da acele olarak, Muş ovasında tedricen ve Elazığ ovasında kuvvetli Türk...
Ah Tamara…
Van’daki Akdamar Adası’na da ismini verdiği rivayet edilen Akdamar efsanesi, zamanında bu adada yaşayan baş keşişin güzelliği dillere destan kızı...
Xelil Xeyali’nin Kürt Dili Üzerine Görüşleri
“Yayın yöntemi”ne ilişkin görüşü ikinci yazıya bırakmıştım. Fakat bu yönteme ilişkin ayrıntılı bilgiler vermeden önce onun temelini oluşturan bazı işlerden...
Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Kürt Şehri Bitlis
  Wilhelm Köhler/Kitap  17. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun egemenliği altında bulunan geniş coğrafyada sürüp giden yaşamla ilgili bugün elimizdeki en önemli...
Bitlis Beyliği’nin Statüsü,Rolü ve Önemi – Araştırma
Mela Mahmud Beyazidi; “Yabancı devletler, Kurdistan’ı işgal edebilmek için, herşeyden önce, Bitlis Beyliği’ni zapt etmeye yeltenmişlerdir.”        ...
1838’in Bitlis’i ve Southgate’in Kürd Şerif Bey ile tanışması
Bu çeviri, Amerikalı Misyoner rahip Horatio Southgate’in 1838 – 1839 yılları arasında Bitlis’ten geçerken tuttuğu notların İngilizce aslına sadık kalınarak...
Said Nursi’de Özgürlük Söylemi
  Gençken içine girdiği ilim dünyasında özgürlüğü bir hayat biçimi olarak benimsemiştir. İlk hayatı hocaları ile olan serüvende onun düşüncelerini...
Kırd,Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri
Bazı illerde ise denebilir ki sadece birer ilçenin sınırları içinde Dımıli lehçesi konuşulur. Semsûr’un Alduş (Gerger), Ruha’nın Sêwreg (Siverek), Bedlis’in...
Kerkük Kan Ağlıyormuş
“Kerkük, Kürdistan´ın bir parçasıdır. Oradaki Türkmenler, Kürtlere sığınmış muhacir ve sığınmacılardır. Kerkük, Azerbeycan´da bir kent değil ki Türk´ü kan ağlasın....
Şekerci Hanı ve Said-i Kurdi’nin Dünyası
  Bediüzzaman Saidê Kurdî Henüz 30 yaşlarında Van’dan İstanbul’a gidip Fatih’te bulunan Şekirci Hanı’na yerleşiyor. Ve odasının kapısına bu yazıyı...
Pîyesa ‘Bîdlîs’ ya Wîllîam Saroyan
Ehmed Kurd nîne, ji hindikayî (kêmhejmaran) ye, ango ji tirkan. Lê ferqa wî ew e ku xwediye loqonteyek e. Ji...
Vasa’yı kurtarmak, Hasankeyf’i öldürmek
On milyonluk nüfusu ile bir İskandinav ülkesi olan İsveç’te 1700’e yakın müze bulunmaktadır. Bu müzelerden dünyanın ilk açık hava müzesi...
Tarihte Kerkük ve Kürtler
  Kerkük tarihine kısaca bir bakalım; Arkeolojik kazılar sonucunda Kerkük’te 28 bin yıl önce Neandertallerin yaşadığı kanıtlanmıştır. Şehir bir çok...
Yol Ayrımı; Askeri Uçak ve Milletin Özgür İradesi
  Irak, denilen devlet 1926 yılında Gertrude Bell’in Kral Faysal ile misterik aşkının imkansız çocuğu olarak dünyaya geldi. Irak bir...
Lozan, Ankara ve Sevr Antlaşması
    Türkiye Lozan ve Ankara kartını Uluslararası topluma ve Kürtlere gösterirken, Sevr antlaşmasından neden söz etmez? İşte, Lozan, Ankara...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ