Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 5,77 / Satış: 5,79
€ EURO → Alış: 6,45 / Satış: 6,47

‘Qazi Muhammed’i İran Devleti aldattı’

‘Qazi Muhammed’i İran Devleti aldattı’
  • 19.11.2015

 

 

Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti Ulaştırma Bakanı Hacı Sımail Ağa Elhanzade, İran devletinin Qazi Muhammed’i aldattığını söyledi.

 

 

 

 

Mele Mustafa Barzani’nin İran’ın sözlerine güvenmediğini aktaran Hacı Smail Ağa, “Barzani Qazi’yi devlete güvenmemesi konusunda uyarmasına rağmen Qazi aldandı” dedi.

 

Qazi Muhammed ile ne zamandan beri tanışıyordunuz?

 

Biz yüz yıla yakın bir süredir ailecek tanışıyoruz. Daha önce de benim dedem ve Qazi Muhammed’in babası Qazi Ali arasında sağlam bir dostluk vardı. Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin kuruluşunda da Qazi Muhammed’e destek olduk. Qazi de dost canlısı bir insandı ve her zaman yardımcı olurdu. Kardeşi Sadr da öyle biriydi. Bizim Sablağ’ta her türlü sorunlarımızı onlar çözerdi.

 

Sizin “Jekav” derneğiyle ilişkiniz nasıldı?

 

Jekav deneğiyle sağlam bir ilişkim vardı. Üyeleriyle olan ilişkim bir siyasi partiden çok Kürtlük çerçevesineydi. Derneğin çıkardığı Vatan dergisinde de “ Piştiwan” ismiyle yazılar yazıyordum. Kürt yazarı ve şairi Hejar hocam da derneğe destek verenlerdendi.

 

Qazi Muhammed nasıl cumhuriyetin başına geçti?

 

Rusya, bu görev için onu en uygun kişi olarak gördü. Sahip olduğu konumu dolayısıyla toplum içinde tanınıyordu. Sevilen biriydi. Aynı zamanda siyasi bir şahsiyetti.

 

Siz nasıl bakan oldunuz?

 

Mele Mustafa Barzani, babam Mahmut Ağa’nın yanına geldi. Barzani’yle aralarında iyi bir dostluk olan babama, “Ben sizin de bu hükümete katılmanızı istiyorum. İki oğlunuzu Sablağ’a götürmek istiyorum” dedi. Babam da Barzani’ye, “Senin uygun gördüğün bizce de uygundur” yanıtını verdi. Sablağ’a gittik. Hükümet kurulduğunda bana da bir bakanlık verdiler.

 

Ne hizmetler yaptınız?

 

Birkaç yolun haritasını çizdik. Sürekli yolları takip ediyorduk. Bir gün bir köprüde çatlak konusunda şikayet aldık. Qazi Muhammed köprüyü bizzat kendisinin de görmek istediğini söyledi. Köprüde korkulacak bir sorun olmadığını gördük. Cumhuriyetin kısa ömrü, plan ve programlarımızın hayata geçirilmesine izin vermedi.

 

Mele Mustafa Barzani’nin cumhuriyetteki rolü neydi?

 

Mele Mustafa’nın birçok rolü vardı. Ama özellikle askeri olarak çalışıyordu. Bununla beraber bir muhalefet olsaydı Mele Mustafa hemen çözerdi. Qazi’den sonra o vardı. Yetenekli biriydi, çok çalışıyordu. Qazi Muhammed de onun işlerine karışmıyordu.  Qazi Muhammed adına yapılan bir çok işe Mele Mustafa imza atmıştı.

 

İran’la ilişkiler ne boyuttaydı?

Qazi bir kere toplantı için Tebriz’e gitti. Ertesi gün Newroz’u resmi tatil ilan edilip edilmemesi için biraraya geldik. Akşama doğru dönen Qazi Muhammed Newroz’un Kürtler’in bayramı olduğu söyledi ve Kürdistan Cumhuriyeti kamu kurumlarında resmi tatil ilan etti.

 

Cumhuriyet döneminde İran Hükümeti’ni destekleyen bazı aşiretler vardı. Hangi aşiretlerdi?

 

Mamış aşiretleri onlardan biriydi. Aşiretin bir bölümü devletin yanındaydı, diğerler ise cumhuriyeti destekliyordu. Kısacası zorla destek veriyorlardı. Bir toplantıda üyelerden biri “Sayın Önder, bazı aşiret üyelerini öldürmeden işlerimiz yoluna girmez” demişti. Önder Qazi ise buna karşı çıkarak aşiretlerin Kürt ve dost olduğunu hatırlatmıştı.

 

Kürdistan Cumhuriyeti nasıl yıkıldı? Qazi nasıl gözaltına alındı?

 

İran Ordusu Kürdistan’a geri geldi. Qazi Muhammed ve onu destekleyenler ordu komutanı Humayuni’yi karşılamak için Miyandaw’a gitti. Aynı günün akşamı Hamamyan köyündeki babamın evine gittiler. O akşam Tahran Radyosu Qazi Muhammed’in teslim olduğunu açıkladı.

 

Neden İran Ordusu’na karşı herhangi bir savunma yapılmadı?

 

İran Devleti Qazi Muhammed ve kardeşi Sadr Qazi’ye herhangi bir zarar vermeyecekleri konusunda güvence vermişti, söz vermişlerdi. Devlet, Önder Qazi’yi aldattı, o ise verilen sözlere inanmıştı.

 

Peki Mele Mustafa nasıl yakalanmadan gidebildi?

 

Daha önce Şah tarafından İran’a davet edilen Mele Mustafa’ya “Silah bırakırsanız hayatınız korunacak ve işlerinize karışılmayacak” sözünü vermişlerdi. Mele Mustafa da “Mahabad’a gittiğimde cevabımı veririm” demişti. Ama Barzani Şah’ın sözlerine inanmadı ve gitti.

 

Mele Mustafa, Qazi Muhammed’e gideceğini haber vermemiş miydi?

 

Barzani’nin Qazi Muhammed’e, “Ben daha çok tecrübeliyim. Gidelim. Verilen sözlere inanma” dediğini duymuştum. Ama Qazi Muhammed bu konuda Mele Mustafa’nın sözlerine kulak vermedi, çünkü devlet onu aldatmıştı.

 

Qazi Muhammed, Sadır Qazi ve Seyfi Qazi idam edildiğinde Kürt halkı neden bir tavır sergilemedi?

 

Ordu cadde ve sokakları kuşatmıştı. İdam sessizce gerçekleştirildi. İnsanlar çok üzgündü ama çare yoktu, yapacak bir şey yoktu.

 

Cumhuriyet yıkıldıktan sonra bakanlarına ne oldu?

 

Devlet hepsini yakalayıp hapse attı.

 

Siz neden yakalanmadınız?

 

Ben büyük bir aşirettendim. Devlet Elhanizade aşiretini karşısına almak istemedi. Bu nedenle beni yakalamadı. Ama rahat bırakmadılar beni; Damugan bölgesine sürdüler. Yıllar sonra Bokan bölgesine geri döndüm.

 

PORTRE  / Hacı Smail Ağa Elhanzade

 

1911’de Doğu Kürdistan’ın Bokan kentinin Hamayan köyünde doğdu. Babası Mahmud Ağa Dibukri aşiretinin lideriydi. 1946’ta Mahabad’da kurulan Kürdistan Cumhuriyeti’nin Ulaştırma Bakanı’ydı. Kürdistan Cumhuriyet yıkıldıktan sonra Damugan bölgesine sürgün edildi. Yıllar sonra memleketine dönen Haci Smail, Bokan’da ikamet ediyor.

Rudaw

Etiketler: / / /

Bir Askerin Günlüğü ‘Dersim Soykırımı’
Çalışmalarını Almanya’da sürdüren tarihçi Zeynep Türkyılmaz Dersim’de 1938’te devlet eliyle yaşatılan vahşete dair önemli bir belgeyi paylaşıyor. Harekata katılan bir...
YÛSUF ZİYÂ el-HÂLİDÎ – El-Hediyyetü’l-Ḥamîdiyye fi’l-luġati’l-Kürdiyye
YÛSUF ZİYÂ el-HÂLİDÎ, ilk meclisin her iki devre çalışmalarına aktif biçimde katıldı ve Kānûn-ı Esâsî taraftarı ve istibdat karşıtı yönelimiyle...
Nasuh Paşa Bitlislilerin damadı idi
Bitlislilerin damadı olan Nasuh Paşa’nın adının verildiği ‘Nasuh Paşa Camii, 1920’ler, Amid (Kara-Amid) Diyarbekir. Nasuh Paşa da, diğer bir çok...
İsmail Beşikçi Vakfı’nda Bitlis tarihi üzerine panel
Di vê panelê de bi riya nivîsên Baran Zeydanlıoğlu yên di derbarê bajarê Bêdlîsê û paşeroja hikumdarên wê de dê...
Bitlis evleri ve kapı-pencere çevrelerinin beyaza boyanması geleneği
’Evler kare şeklinde kesilmiş pastel kırmızımsı taşlardan ve genellikle de iki katlı olarak inşa edilmişlerdi. Büyük bir taş ustalığı ve...
Bitlis – Kürdlerin tarihteki Buhara ve Semerkant’ı
16. ve 18. yüzyıl arasında Bitlis’in ilim irfan merkezleri olan medreseleri, aynı dönemde büyük bir şatafata sahip olan Semerkant ve...
İsmail Beşikçi Bitlis ve Ahalisi adlı kitabı yorumladı
Bitlis’in 19. yüzyıldaki toplumsal, ekonomik ve kültürel durumunu anlatan bir kitap var. Bitlis ve Ahalisi İsmail Beşikçi ‘Seyyahların Anlatımlarıyla Bitlis...
Osmanlı’da – Bitlis Kürd Beyliği’nde Kölelik ve Köle Pazarları
Köleliğin çok eski çağlardan beri var olduğu ve hemen hemen tüm kıtalarda 1800’lerin ortalarına kadar da yer aldığı bilinen bir...
BİTLİS SANA HASRET WILLIAM SAROYAN
William Saroyan ünlü bir Amerikalı Ermeni yazar. Hem Oscar’ı, hem Pulitzer’i olan tek adam. Kendini Bitlisli ve Amerikalı olarak görüyor....
Bitlis’te de lewendî ile dolaşılırdı
Her bir coğrafyanın, milletin ve toplumun kendine göre giyim kuşamları vardır. Bölgeden bölgeye değişiklik gösterdikleri gibi şehirler arası da bu...
Kürd Amazon Fatma Seher. Nam-ı diğer Erzurumlu Kara Fatma
Yakın dönem tarih ve savaş kahramanları anlatımlarında Kara Fatma adı ile karşımıza çıkan bir çok kadın bulunmaktadır. Değişik bölge, mıntıka...
ALÎŞÊR’İN MEKTUPLARI HAKKINDA DÜZELTME – Malmîsanij
Koçgirili Alişêr’in iki mektubu, Vate dergisinin 59. sayısında (Zimistan 2019) yayımlanmıştı. Oradaki metinlerin Osmanlıca olan asıllarını okuyunca transkripsiyonda bazı yanlışlar,...
Bitlis’in son beş yüzyıldaki nüfusu ve sakinleri. Kürdler, Ermeniler ve diğerleri
Binlerce yıllık tarihi bir yerleşim yeri olan kadim şehir Bitlis’in nüfusuna ve orada yaşamış kavimlere dair pek çok anlatım vardır....
Li ser Betlîsê û tarîxa Kurdan kitêbeke pir hêja
Baran Zeydanlıoğlu 11 roj berê, di 5ê mehê da kitêba xwe ” Seyyahların Anlatımlarıyla BİTLİS ve AHALİSİ” ji min ra...
Bitlis’te Kitap Tanıtımı, İmza ve Söyleşi Günü Düzenlendi
Yeni çıkan ‘Seyyahların anlatımlarıyla Bitlis ve Ahalisi’ adlı kitabın ilk tanıtım ve imza günü Bitlis’te gerçekleşti. Bitlis Düşünce ve Akademik...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ