Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 5,31 / Satış: 5,33
€ EURO → Alış: 6,03 / Satış: 6,05

Devletin Türkleştirme Politikasında : Muş-Varto Örneği

Devletin Türkleştirme Politikasında : Muş-Varto Örneği
  • 02.12.2015

 

varto1

Bilal Ata Aktaş Istanbul Universitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler

bilal.ata.aktas@hotmail.com

1950’li yıllarda Muş’ta demokrasinin sesi mottosuyla efkârı, ikbal-i vatanolan Muş Altınova adlı bir gazete yayımlanır. Demokrat Parti’yle sıkı bağları olan bu 4 sayfalık günlük siyasi olunup şimdilik pazardan maada günaşırı çıkan gazete, bir nevi partinin propaganda görevini üstlenir. Yazı İşleri Müdürü Veyis Kafkas, sahibi ise İhsan Sabuncuoğlu’dur. Gazetenin kurucusu Vahdettin Sabuncuoğlu, 1946 senesinde Demokrat Parti’nin 21. teşkilatını Muş’ta kurar ve şubat 1955’e kadar partinin çeşitli kademelerinde görev alır. Vahdettin Sabuncuoğlu, 1953 yılına gelindiğinde DP İdare Heyeti İkinci Başkanı -Zafer Çağlayan’ın babası- M. Salih Çağlayan’ın Ankara’ya taşınmasından ötürü boşalan koltuğu devralır. (Zafer Çağlayan 10 Kasım 1957’de Muş’ta doğar).

Gazete, dönemin diğer basın-yayın organları gibi halkı eğitme görevini üstlenir. Arka sayfada sürekli yinelenen katı didaktik söylemler, Kızılay’a üye toplama ısrarı, mehmetçik övgüleri, yerli yersiz ‘vatan-millet-sakarya’ çıkışları ve halka adâb-ı muaşeret telkin eden köşe yazıları ilk bakışta göze çarpan unsurlar.

Muşlu Kürtler de gazete vasıtasıyla Cumhuriyet’in Türkleştirme ve lâikleştirme, daha doğrusu kontrollü Müslümanlaştırma (içki-kumar ekseni) politikasından payına düşeni alır. CHP’nin Türkleştirme ve muasırlaştırma politikası için çatı işlevi gören Halkevleri, iktidar Demokrat Parti’ye geçince yerini Türk Ocakları’na bırakır.

Mesela, 20 Ekim 1958 tarihli 859. sayısı hariç, gazetenin 1958 baskılarının hiçbirinde Kürt kelimesi geçmez. (Buradaki Kürtlerden kasıt Iraklı Kürtler, yoksa Türkiye’de Kürt olmadığını zaten biliyoruz).

20 Ekim 1958 Pazartesi günü ilk sayfadan verilen haberin başlığı şöyledir Nasır Kürtleri Kışkırtıyor
Haberin içeriğinde ise şöyle yazıyor Birleşik Arap Cumhuriyeti Başkanı Albay Nasır, Iraklı Kürtleri kışkırtmaya devam etmekte ve burada yaşayan Kürtlere müstakil Kürdistan Cumhuriyeti’ni kurmaya yardım vaadinde bulunmaktadır.

 

varto2

Gazetede ilgi çekici bir diğer nokta ise, sürekli Varto’nun bir Türk kasabası olduğundan bahsedilmesidir. Buradan anlaşılıyor ki Varto o zamanlarda da rahat durmuyordu. Parmak, neresi en çok acıyorsa oraya bastırılır hesabı.

Örneğin, gazetenin 754-756. sayılarında Muş’un en eski okullarından Yavuz Sultan Selim İlköğretim Okulu’nda görevli Tekin Aktaş imzalı Varto Kasabası ve Adı isimli bir yazı dizisi yayımlanır. Sözkonusu yazıdan birkaç pasaj

Varto kasabasının da diğer doğu illeri gibi kuruluşundan beri Türk’ün öz yurdu ve toprağı olduğunu söyleyebiliriz… (07 Ocak 1958)

Varto adının pek eski bir isim olduğunu ve Orarto’dan ayrılarak Varto şekline girdiğini… Orarto’nun küçük bir lisan değişikliği ile Varto şekline girdiği ve Varto şeklinde konuşulduğu bir hakikattir… (10 Ocak 1958)

Kasabanın asıl adı Gümgüm’dür. Gümgüm adının son çağlarda Selçuklular tarafından takıldığı rivayet edilir. Halk arasında dolaşan rivayete göre, MS. 786 yılında Hazer Türkleri tarafından Varto havalisi Ermeni ve Romanlılardan alınmış ve bu çağdan sonra buraya Oğuz beylikleri dolmuş, Varto ve Bingöl dağlarının arası çadırlarla donatılmıştır. Kasaba, atların kişnemesi ve Türk ordusunun gürültüsünden gümlemiş ve buna izafeten kasabaya gümgüm denilmiştir. (12 Ocak 1958)

Varto adının takımı hakkında halk arasında dolaşan diğer rivayete göre de Selçuklu hükümdarı Alparslan 1071 tarihinde Bizans İmparatoru 4. Romen Diojen’i mağlup ve esir ettikten sonra Malazgirt ve Varto bölgesine sayısız Türk aşireti dolmuştur. Buraya gelen halk avcılığa meraklı olduğundan, Varto mıntıkasında bulunan Toy kuşlarını avlamışlar ve bu yüzden de kasabaya Toy var manasına gelen Vartoy demişlerdir. (10 Ocak 1958)

Gazetenin Adı Muş Altınova

Tesis Tarihi 1 Ocak 1953

İdare Hanesi Yukarı çarşı pazar yeri karşısı, no 2

Telefon No 24

Seyyahların gözüyle  Bitlis ahalisi ve giyim kuşamları, 1600 -1900
‘Bitlis çarşısının üzeri örgülü hasır halılar ve kuru dallarla örtülmüş dar sokaklardan oluşmakta. Tezgahlar çok zengin meyve ve sebze çeşitleri...
Bitlis’in Deliklitaş’ı
’Bu Delikli Taş aynı zamanda bir pınardır’ diye yazmıştır Şerefxanê Bedlîs-î Farsça olarak Bitlis’te kaleme aldığı ve 1597 yılında tamamladığı...
Şerefxanê Bedlîsî ve Osmanlı Padişahı III.Murad minyatürü
Bitlis’in Kürt Hükümdarı Şerefxanê Bedlîsî (sağda ayakta) ve Osmanlı Padişahı III.Murad’ı gösteren minyatür.   ‪Şerefxanê Bedlîsî’nin babası Mir Şemseddin, Osmanlı’yla...
Bitlis Hizanlı Law Reşid ve Kemal Fevzi
Minarelerden yükselen ezan sesi, Bitlis Çarşısı’nda tatlı bir telaşın başlamasına neden olmuştu. Orucun son günüydü. Son iftar açılmış, son şerbetler...
Zorqlu Kürd? Zorq neresi ola?
1850 sonrası Bitlis ve civarından geçmiş bazı seyyahların anlatımları ile birlikte yayımlanmış bir gravürün altında Fransızca olarak ’guerrier Kurde de...
Bitlisli Said-i Kurdi ve Venezüellalı Rafael de Nogales
Çeşitli yayın organları ve platformlarda paylaşılan bir görsel için ‘Saidi Nursi’nin cephede çekilmiş fotoğrafı’ veya ‘Bediüzamman’ın Ruslara karşı savaşırken fotoğrafı’...
1882’deki Büyük Bitlis Yangını
Bitlis şehir merkezinde vuku bulmuş bir çok doğal felaket, sosyolojik ve siyasi hadiselere dair anlatımlar hep var olmuşlardır. Kıtlık, muhacirlik,...
1913 – Bir Bitlisli Kürd Bebek
Bu çeviri, rahibe Mary D. Uline’in Bitlis’ten Amerika’ya göndermiş olduğu bir mektubun içeriğine aittir. Bitlis Amerikan – Ermeni İlahiyat Kız...
1810’ların Bitlis’i ve Rahip Giuseppe Campanile
Bu çeviri, 1802 yılında Vatikan tarafından Musul’a gönderilen İtalyan rahip Giuseppe Campanile’nin (1762 – 1835), Kürdistan coğrafyasındaki onüç yıllık görevi...
Dersimli Kürd kızı Emê  ve  Harput Misyoner Okulu
Bu çeviri, Harput Amerikan İlahiyat Okulu’nda 1857 – 1893 yılları arasında idarecilik yapmış, Amerikalı misyoner çift Bay ve Bayan Crosby...
Gürcistan’ın Kürt Asıllı Prensesi, Eyyubilerin Ahlat Melikesi Tamta’nın Maceraları
  Kürt asıllı bir Ermeni-Gürcü prensesi olan Tamta (1195?-1254) 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın ilk yarısında yaşamış, ömrünün son...
Bitlis Kürd Hanı’nın 1655’deki dillere destan kütüphanesi ve akıbeti
‘Ey vilayet halkı, kaçan hanın bu Van kuluna 200 kese borcu vardır ve 40 bin koyun Malazgird Beyi Mehmed beye...
Della Valle’nin 1617’deki mektubunda Bitlis Beyi ve Kürdler
  Bitlis tarihi içerikli yazılarda, yabancı batılı seyyahların bu şehre dair izlenim ve anlatımlarına hep değinilir. Yazdığı eserlerde Bitlis’e değinen...
Kürt-Osmanlı İttifakı Bağlamında; İdris-i Bitlisi
  İdris-i Bitlisî, 1452 (bazı kaynaklar da 1457) yılında Rojkan Kürt (Bitlis Hükümdarlığının) idari merkezi olan Bitlis şehrinde Hüsameddin Bitlisi’nin...
AHLAT’I YÖNETEN ”SÖKMENOĞULLARI” KÜRT MÜYDÜ?
  Daha Türkler gelmeden önce Azerbaycan’da, Kürdistan’da, Ermenistan ve Gürcistan’ın doğu ve güney bölümlerinde Rewadi, Merwani ve Şeddadi Kürt devletleri...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ