Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 6,05 / Satış: 6,08
€ EURO → Alış: 6,56 / Satış: 6,58

Cizreli Bilim Adamı El-Ciziri’nin Buluşları

Cizreli Bilim Adamı El-Ciziri’nin Buluşları
  • 05.02.2016

Yaşadığı 13. yüzyılda, İslam dünyasındaki mekanik uygulamaların, özellikle hidrolik alanında  eriştiği yüksek düzeyi anlattığı “El-Camibeyne’l-İlm ve Amelü’n Nafi fi sanati’l-hiyal” adlı yapıtlarıyla tanınan Kürt bilim adamı, Kürtler’in yetiştirdiği dünyaca ünlü mühendis, fizikci, fen-teknik adamı İsmail Bin Rezzaz El-Ciziri, 12. yüzyıl sonlarında Cizre’de dünyaya geldi.

 

 

 

 

  • İlhami Yazgan

Kendisi, Botan aşiretinin bir mensubu olduğunu yazar. Ünü İslam alemini aşıp, evrensilliği yakalamış Kürtler`den biridir. Batı, ona hayranlığını yapıtlarını kendi dillerine çevirerek gösterdi ve onun buluşlarını örnek alıp ders kitaplarına koydu. Dünya onu “Beddüzzeman İsmail Ibn ar-Rezzaz al-Dschazari” olarak tanır. Zamanında yer yüzünde ender raslanan bir bilim adamı olduğundan kendisine “zamanın güzeli” anlamına gelen “Beddiüzzeman” denildi.

 

Avrupa’da yayımlanan tüm kitaplarda El-Ciziri’nin orijini Kürt olarak verilir. Bu görüşün aksine El-Ciziri, Arap ülkelerinde Arap, Türkiye’de Türk olarak tanıtılır. Yazdığı bir yapıtın giriş bölümünde belirttiğine göre bir pirinç tüccarının oğluydu. 13. yüzyılın başlarında Artuklular’ın hizmetinde bulundu.

 

el1

Mekanik bir saat(Gereon Sievernich und Hendrik Budde, Europa und der Orient 800-1900, Berlin 1989)

 

El-Ciziri, eğitimini o dönemin üniversiteleri olan Cizre medreselerinde tamamladıktan sonra ilk araştırmalarını da Cizre’de yaptı. Cizre’de araştırmaları için rahat bir ortam bulamadığından  Diyarbakır’ı elinde tutan Artuklulardan destek gördü ve Diyarbakır’a yerleşip araştırmalarına orada devam etti.  El-Ciziri döneminde bilim dilinin Arapça olması onu da etkiledi. Kaleme aldığı eserlerini Arapça olarak yazdı.Yaptığı araştırmalarını el yazması halinde kitaplaştırdı. 1206’da tamamladığı ilk el yazması kitabını altı bölümdür. El-Ciziri’nin ikinci kitabı, eski Yunan uygarlığınından gelen mekanik konusundaki bilgilerin kullanılmasıyla hidrolik alanındaki buluşlarıyla doludur. El-Ciziri’nin bu kitabında 50 adet şekil, 55 adet de ilginç buluş bulunmaktadır.

 

ciziri1

 

Gemi ve gemi gezintisi (Gereon Sievernich und Hendrik Budde, Europa und der Orient 800-1900, Berlin 1989)

Kitapta; “İslami ibadet şartlarına uygun yıkanma ve abdes alma yerleri, zamanla ilgili sayaçlar, çilingir sofrası, fıskiye, otamatik açıp kapanan kapılar, soğutma dolapları, saat çeşitleri, otomatik kapılar, oyuncaklar, termos, otomatik sofra aletleri, kan

 

aldırma-kan toplama aleti, müzik otomatları, havuzlar, tulumbalar, kaldırma düzenleri, şifreli kilitler, musluklar, kasalar gibi saray hizmeti gören makinalar bulunmaktadır. El-Ciziri’nin eserlerine bakıldığında onun dünyada ilk sibernetik ve otomasyonun babası olduğu ve bilgisayarın ilk temellerini attığı görülür. Bilgisayarla otomatik makinaların kendi kendini düzenlemesi.

 

ciziri2

 

El yıkama aleti (Gereon Sievernich und Hendrik Budde, Europa und der Orient 800-1900, Berlin 1989)

El-Ciziri, yazdığı kitabının ön sözünde belirttiğine göre, yaptığı resim, plan ve gravürlü eserini Artuklu Diyarbakır hükümdarı Ebul Feth Mahmud bin Muhammed bin Karaaslan’a sundu. İki nüsha olarak hazırladığı kitabının bir tanesini İslam halifesi Abbasi Hükümdarı Ebul Abbas Ahmed’e gönderdi. Günümüzde, El-Ciziri’nin Diyarbakır hükümdarı Artuklu Muhamed’e sunmuş olduğu kitabın akibetini kimse bilmemektedir.

 

ciziri3

Hayvan gücünün kullanımı. El-Ciziri’nin kitabından. Hayvan güçüyle sulama sistemi.Mekanik dişlilerle kuyudan çekilen su (Einzelblatt aus Handschrift, Dublin, Chester Beatty Library and Gallery of Oriental Art (Ms. 4187))

El-Ciziri’nin ölümünden sonra Hasankeyfli Muhammed İbni Yusuf bin Osman adında bir Kürt, El-Ciziri’in “El-Camibeyne’-İlm ve Amelü’n Nafi fi sanati’l-hiyal” adlı eserlerininin birer kopyasını yazıp çizdi. Dünyadaki çeşitli kütüphanelerdeki 16 kopya işte bu iki kopyaya bakılarak tekrar yazıldı. Eserler İngilizce başta olmak üzere Fransızca, Almanca  ve Osmanlıca’ya çevrildi. El-Cizire’nin kitapları halen İstanbul’daki kütüphanelerde bulunuyor. Bunlar Topkapı Sarayı, Sultan Ahmet Kütüphanesi ve Sultan Mahmut Kütüphaneleri dir.

ciziri4

 

 

El-Ciziri’nin buluşu. Tartı aleti (Gereon Sievernich und Hendrik Budde, Europa und der Orient 800-1900, Berlin 1989)

 

El-Ciziri’nin 446 sayfalık ve içinde 174 şekil bulunan kitabının önemli bir bölümünü kapsayan 66 sayfanın koparılıp Paris Müzesi’ne kaçırılması da oldukça ilginçtir. Paris Müzesi’ne kaçırılan bu 66 sayfanın öyküsünü araştırmacı İbrahim Hakkı Konyalı, kaleme aldığı bir araştırmasında şöyle anlatmaktadır; “Kitabın kaybolan 66 sayfası, Topkapı Sarayı’ndaki örnekle karşılaştırdığımda ortaya çıktı. II. Abdülhamit döneminde İsviçre’nin İstanbul Konsolosluğu’nda görevli Martin adlı bir görevlinin bu sayfaları yırtıp kaçırdığını ve şu anda Paris Müzesi’nde bulunduğunu öğrendim.”

 

mekanik5

Hayvan gücünün kullanımı. Mekanik dişlilerle kuyudan çekilen su  (Gereon Sievernich und Hendrik Budde, Europa und der Orient 800-1900, Berlin 1989)

El-Ciziri, Artuklular’a 25 yıl hizmet ettikten sonra ömrünün son günlerini geçirmek üzere doğum yeri olan Cizre’ye geri döner. Cizre’ye döndükten sonra Cizre halkından da buluşlarını esirgemez. Hemen işe koyulup bütün Cizre’nin aydınlatılması için ışık saçan büyük bir kandil yapıp Cizre’nin geceleri aydınlatılmasını sağlar. El-Ciziri, 1233’de Cizre’de hayata gözlerini yumdu. Mezarı Cizre’deki Nuh Peygamber Camisi’nin kuzeydoğusundadır.

 

Bitlisname.com kaynak gösterilmeden yayımlanamaz.

Etiketler: / / / /

Prof. Dr. Ludwig Paul: Zazalar Kürd, Zazakî Kürdî Bir Dildir
Ludwig Paul, Zazaların Kürd olduğunu ve Zazakînin Kürdî bir “dil” olduğunu, her dil bir millettir teorisinin doğru olmadığını, bir milletin...
Zazacılığı başlatan Ebubekir Pamukçu’ya dair – Roşan Lezgin yazdı
Zazacılığı başlatan Ebubekir Pamukçu’nun Türkçü şiirlerinden öteden beri sözedilirdi ama bu şiirlerin nerede yayınlandıkları konusunda kaynak gösterilmezdi.      ...
Yaşar Kemal 1951 Haziran’ında Kurtalan’dan Bitlis’e geçerken
1951 yılının Haziran ayında bir röportaj muhabiri olarak gelir Yaşar Kemal ve diğer gazeteci arkadaşları Bitlis’e. Daha doğrusu trenle Kurtalan’a...
En Fazla Ermeni Kurtaran Kürt; Müküslü Muhtıla Bey
En fazla Ermeni’yi ölümden, gazap ve katliamdan kurtaran Kürt bana göre Van’ın Müküs (Bahçesaray) kazasından olan Beylerin Beyi Muhtıla Bey’dir. 19....
Mark Sykes’ın 1900’lerin Başında Bitlis’i Ziyareti Ve Kürd Aşiretleri Listesi
1879 doğumlu İngiliz siyasetçi, ajan, diplomat, asker, yazar ve bir gezgin olan Mark Sykes özellikle Osmanlı – Kürd ve Arap...
”Zazaki” ile ”Zaza Dili” Ayrı Şeylerdir
  Resmi dilde oluşturulan tanım ve kavramlar, bir süre sonra halk tarafından benimsenip içselleştiriliyor. Örneğin, hatırlıyorum, “Anadol” dediğimizde, sadece şimdiki...
Yılın En Uzun Gecesi – Şevê Yelda, nam-ı diğer Şeva Çile
21 Aralık gecesi, yani ‘Yılın En Uzun Gecesi’ olan Şevê Yelda, nam-ı diğer Şeva Çile’dir Şab-i Yalda olarak da bilinir....
Cumhuriyet Dönemi Asimilasyon Politikaları: Siirt, Muş, Bitlis ve Van
  ”Asimilasyon olgusu, son iki asrın en büyük cinayetidir! Bu asimile olmuş taklitçiler ise ne kadar gülünç cinayetlere sebep olmuşlardır,...
Kurdolog Bazil Nikitin’den Times’e ”Dersim Harekatı” Eleştirisi
Bugünkü ‘’Cumhuryet’’ gazetesi, uzak şarkın vaziyeti hakkında bir makale neşrederek uzak şarkın o kadar uzakta olmadığını ve diğer Asya memleketlerinin...
Mîrza Seîd – Kurdê Yekem Li Swêdê (1893)
Ev lêkolîna jêrîn ji du beşan pêk tê. Di beşa yekem de jîyana Mîrza Seîd bi tevayî û di beşa...
Fransızca Çizgi Anlatımda Bitlis ve Kürdler  
Bitlis’in tarihteki konumu ve önemi üzerine yüzlerce makale, anlatım ve arşive denk gelmişimdir. Hepsinde de özellikle iki önemli siyaset adamının...
Bir Askerin Günlüğü ‘Dersim Soykırımı’
Çalışmalarını Almanya’da sürdüren tarihçi Zeynep Türkyılmaz Dersim’de 1938’te devlet eliyle yaşatılan vahşete dair önemli bir belgeyi paylaşıyor. Harekata katılan bir...
YÛSUF ZİYÂ el-HÂLİDÎ – El-Hediyyetü’l-Ḥamîdiyye fi’l-luġati’l-Kürdiyye
YÛSUF ZİYÂ el-HÂLİDÎ, ilk meclisin her iki devre çalışmalarına aktif biçimde katıldı ve Kānûn-ı Esâsî taraftarı ve istibdat karşıtı yönelimiyle...
Nasuh Paşa Bitlislilerin damadı idi
Bitlislilerin damadı olan Nasuh Paşa’nın adının verildiği ‘Nasuh Paşa Camii, 1920’ler, Amid (Kara-Amid) Diyarbekir. Nasuh Paşa da, diğer bir çok...
İsmail Beşikçi Vakfı’nda Bitlis tarihi üzerine panel
Di vê panelê de bi riya nivîsên Baran Zeydanlıoğlu yên di derbarê bajarê Bêdlîsê û paşeroja hikumdarên wê de dê...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ