Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 6,26 / Satış: 6,29
€ EURO → Alış: 7,37 / Satış: 7,40

Cizreli Bilim Adamı El-Ciziri’nin Buluşları

Cizreli Bilim Adamı El-Ciziri’nin Buluşları
  • 05.02.2016
  • 10.043 kez okundu

Yaşadığı 13. yüzyılda, İslam dünyasındaki mekanik uygulamaların, özellikle hidrolik alanında  eriştiği yüksek düzeyi anlattığı “El-Camibeyne’l-İlm ve Amelü’n Nafi fi sanati’l-hiyal” adlı yapıtlarıyla tanınan Kürt bilim adamı, Kürtler’in yetiştirdiği dünyaca ünlü mühendis, fizikci, fen-teknik adamı İsmail Bin Rezzaz El-Ciziri, 12. yüzyıl sonlarında Cizre’de dünyaya geldi.

 

 

 

 

  • İlhami Yazgan

Kendisi, Botan aşiretinin bir mensubu olduğunu yazar. Ünü İslam alemini aşıp, evrensilliği yakalamış Kürtler`den biridir. Batı, ona hayranlığını yapıtlarını kendi dillerine çevirerek gösterdi ve onun buluşlarını örnek alıp ders kitaplarına koydu. Dünya onu “Beddüzzeman İsmail Ibn ar-Rezzaz al-Dschazari” olarak tanır. Zamanında yer yüzünde ender raslanan bir bilim adamı olduğundan kendisine “zamanın güzeli” anlamına gelen “Beddiüzzeman” denildi.

 

Avrupa’da yayımlanan tüm kitaplarda El-Ciziri’nin orijini Kürt olarak verilir. Bu görüşün aksine El-Ciziri, Arap ülkelerinde Arap, Türkiye’de Türk olarak tanıtılır. Yazdığı bir yapıtın giriş bölümünde belirttiğine göre bir pirinç tüccarının oğluydu. 13. yüzyılın başlarında Artuklular’ın hizmetinde bulundu.

 

el1

Mekanik bir saat(Gereon Sievernich und Hendrik Budde, Europa und der Orient 800-1900, Berlin 1989)

 

El-Ciziri, eğitimini o dönemin üniversiteleri olan Cizre medreselerinde tamamladıktan sonra ilk araştırmalarını da Cizre’de yaptı. Cizre’de araştırmaları için rahat bir ortam bulamadığından  Diyarbakır’ı elinde tutan Artuklulardan destek gördü ve Diyarbakır’a yerleşip araştırmalarına orada devam etti.  El-Ciziri döneminde bilim dilinin Arapça olması onu da etkiledi. Kaleme aldığı eserlerini Arapça olarak yazdı.Yaptığı araştırmalarını el yazması halinde kitaplaştırdı. 1206’da tamamladığı ilk el yazması kitabını altı bölümdür. El-Ciziri’nin ikinci kitabı, eski Yunan uygarlığınından gelen mekanik konusundaki bilgilerin kullanılmasıyla hidrolik alanındaki buluşlarıyla doludur. El-Ciziri’nin bu kitabında 50 adet şekil, 55 adet de ilginç buluş bulunmaktadır.

 

ciziri1

 

Gemi ve gemi gezintisi (Gereon Sievernich und Hendrik Budde, Europa und der Orient 800-1900, Berlin 1989)

Kitapta; “İslami ibadet şartlarına uygun yıkanma ve abdes alma yerleri, zamanla ilgili sayaçlar, çilingir sofrası, fıskiye, otamatik açıp kapanan kapılar, soğutma dolapları, saat çeşitleri, otomatik kapılar, oyuncaklar, termos, otomatik sofra aletleri, kan

 

aldırma-kan toplama aleti, müzik otomatları, havuzlar, tulumbalar, kaldırma düzenleri, şifreli kilitler, musluklar, kasalar gibi saray hizmeti gören makinalar bulunmaktadır. El-Ciziri’nin eserlerine bakıldığında onun dünyada ilk sibernetik ve otomasyonun babası olduğu ve bilgisayarın ilk temellerini attığı görülür. Bilgisayarla otomatik makinaların kendi kendini düzenlemesi.

 

ciziri2

 

El yıkama aleti (Gereon Sievernich und Hendrik Budde, Europa und der Orient 800-1900, Berlin 1989)

El-Ciziri, yazdığı kitabının ön sözünde belirttiğine göre, yaptığı resim, plan ve gravürlü eserini Artuklu Diyarbakır hükümdarı Ebul Feth Mahmud bin Muhammed bin Karaaslan’a sundu. İki nüsha olarak hazırladığı kitabının bir tanesini İslam halifesi Abbasi Hükümdarı Ebul Abbas Ahmed’e gönderdi. Günümüzde, El-Ciziri’nin Diyarbakır hükümdarı Artuklu Muhamed’e sunmuş olduğu kitabın akibetini kimse bilmemektedir.

 

ciziri3

Hayvan gücünün kullanımı. El-Ciziri’nin kitabından. Hayvan güçüyle sulama sistemi.Mekanik dişlilerle kuyudan çekilen su (Einzelblatt aus Handschrift, Dublin, Chester Beatty Library and Gallery of Oriental Art (Ms. 4187))

El-Ciziri’nin ölümünden sonra Hasankeyfli Muhammed İbni Yusuf bin Osman adında bir Kürt, El-Ciziri’in “El-Camibeyne’-İlm ve Amelü’n Nafi fi sanati’l-hiyal” adlı eserlerininin birer kopyasını yazıp çizdi. Dünyadaki çeşitli kütüphanelerdeki 16 kopya işte bu iki kopyaya bakılarak tekrar yazıldı. Eserler İngilizce başta olmak üzere Fransızca, Almanca  ve Osmanlıca’ya çevrildi. El-Cizire’nin kitapları halen İstanbul’daki kütüphanelerde bulunuyor. Bunlar Topkapı Sarayı, Sultan Ahmet Kütüphanesi ve Sultan Mahmut Kütüphaneleri dir.

ciziri4

 

 

El-Ciziri’nin buluşu. Tartı aleti (Gereon Sievernich und Hendrik Budde, Europa und der Orient 800-1900, Berlin 1989)

 

El-Ciziri’nin 446 sayfalık ve içinde 174 şekil bulunan kitabının önemli bir bölümünü kapsayan 66 sayfanın koparılıp Paris Müzesi’ne kaçırılması da oldukça ilginçtir. Paris Müzesi’ne kaçırılan bu 66 sayfanın öyküsünü araştırmacı İbrahim Hakkı Konyalı, kaleme aldığı bir araştırmasında şöyle anlatmaktadır; “Kitabın kaybolan 66 sayfası, Topkapı Sarayı’ndaki örnekle karşılaştırdığımda ortaya çıktı. II. Abdülhamit döneminde İsviçre’nin İstanbul Konsolosluğu’nda görevli Martin adlı bir görevlinin bu sayfaları yırtıp kaçırdığını ve şu anda Paris Müzesi’nde bulunduğunu öğrendim.”

 

mekanik5

Hayvan gücünün kullanımı. Mekanik dişlilerle kuyudan çekilen su  (Gereon Sievernich und Hendrik Budde, Europa und der Orient 800-1900, Berlin 1989)

El-Ciziri, Artuklular’a 25 yıl hizmet ettikten sonra ömrünün son günlerini geçirmek üzere doğum yeri olan Cizre’ye geri döner. Cizre’ye döndükten sonra Cizre halkından da buluşlarını esirgemez. Hemen işe koyulup bütün Cizre’nin aydınlatılması için ışık saçan büyük bir kandil yapıp Cizre’nin geceleri aydınlatılmasını sağlar. El-Ciziri, 1233’de Cizre’de hayata gözlerini yumdu. Mezarı Cizre’deki Nuh Peygamber Camisi’nin kuzeydoğusundadır.

 

Bitlisname.com kaynak gösterilmeden yayımlanamaz.

Etiketler: / / / /

Mutkili Xelîl Xeyalî’nin Fotoğrafları
  Saîd-î Kurdî kendisi için ‘Milli Onurumuz’ demiştir. Jîn dergisinde yazılar yazan Xelîl Xeyalî 1900-1920 Kürd örgütlenmeleri arasında yer aldı....
Bitlis’e tütün ne zaman geldi?
Tütün denince akla hep Bitlis tütünü ve sigarası gelir. Peki tütün köken olarak hangi coğrafyaya aitti? Kaçıncı yüzyılda Osmanlı’ya ve...
Tarihimizden Bir Portre: Mela Selim Efendi
Hizan şeyhlerinden biri olan Mela Selim Efendi***, yaşadığı döneme göre oldukça bilgili ve gelişkin biri olduğundan Hizan şeyhi Sebgetullah Hizanî’nin...
1913’ün Bitlis valisi ve Hizanlı Şeyh Seyyid Ali
Bu anlatım, 1908-9 yılları arası, Bitlis ve Van’da Britanya Konsolos Yardımcısı olarak görev yapmış Arshak Safrastian’ın, 1948 yılında yayımladığı ‘Kurds...
Bîblîyografyaya Kirmanckî [Zazakî]  1963-2017 weşanîyaye
  Bîblîyografyaya Kirmanckî I1963-2017I ke hetê Mutlu Canî ra sey xebata tezê masterî amebî amadekerdiş, hetê weşanxaneyê Vateyî ra...
“ZAZA” ADININ KAYNAĞI HAKKINDA BİRKAÇ NOT
Bir Kürt toplumsal grubu olan Zazalarla ilgili yazılan yazıların kimisinde sırf mülahaza olsun diye neredeyse içinde “z” harfinin geçtiği her...
Ahlat’ın 1046’daki Kürd hükümdarı ve Nasır-i Hüsrev’in Bitlis ziyareti
İran ve İslam dünyası edebiyatı içerisinde önemli bir yere sahip olan Nasır-i Hüsrev, 1045 yılında çıktığı yedi yıllık seyahati sırasında...
“ŞÊX EVDIREHÎM ASLA TESLİM OLMAZ!”
  Ben 1929 yılının onbirinci ayında, Pali’nın (Palu’nun) Xoşmat köyünde doğmuşum. Xoşmat, esasen eski bir Ermeni köyüdür. Orada çok arazi...
Bitlis kralının başının kesilmesi ve Prenses Gülşenraz
Üzerinde Fransızca olarak ’bakın Bitlis kralının başını kesip bu sepet içerisinde size getirdim’ yazısı olan bu gravür için, daha önceki...
Bitlis nire Albanya nire?
1911 28 Eylülünde İtalyan-Osmanlı harbi başladı, 1912 8 Ekiminde küçük Karadağ krallığının Osmanlı devletine savaş ilan etmesiyle sona erdi. Bir...
Kızıl Meydan’ın sosyalist dengbeji: Sûsika Simo
Ayağındaki prangaları kopardı, sesini tüm Sovyet ülkesine duyurdu, Lenin’e yazdığı kılamlarla anıldı. İyi ki vardı, iyi ki yaşadı…   Elvan...
Tavernier 1660’larda Bitlis ve Tatvan’dan geçerken
‘Bitlis beyi ülkenin en güçlüsü. Diğer beyler ya Osmanlı Padişahı’na yada İran Şahı’na bağlı olup biat ederken, Bitlis Beyi kimseye biat...
Kayıp Kürt kolonileri – Mısır, Ürdün, Lübnan, Filistin ve Yemen Kürtleri
      Kayıp Kürt kolonileri Ortadoğu’daki Arap devletlerinde yaşayan Kürtler’in tarihi, yayılmanın efsanevi Kürt Sultan Selahaddin Eyyubi döneminde başladığını...
27 Temmuz 1655, Bitlis şehrine saldırı ve Abdal Han
‘Bitlis Kalesi’nin Osmanlı ile ne alakası ola. Bu kale Osmanlı kalesi olsa içinde Osmanlı kulu olurdu. Biz Osmanoğlu’nun kulu değil,...
Cuinet’in 1889 tarihli Bitlis Vilayeti raporu
Bu çeviri, Fransız araştırmacı yazar Vital Cuinet’in 1889 yılında Bitlis Vilayeti hakkında tuttuğu Fransızca raporun Türkçe’ye çevirisidir. Cuinet’in 1894 yılında yayımladığı...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ