Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 5,82 / Satış: 5,84
€ EURO → Alış: 6,55 / Satış: 6,57

Bitlis nire Albanya nire?

Bitlis nire Albanya nire?
  • 07.08.2018

1911 28 Eylülünde İtalyan-Osmanlı harbi başladı, 1912 8 Ekiminde küçük Karadağ krallığının Osmanlı devletine savaş ilan etmesiyle sona erdi. Bir yıl sürdü.

 

 

Ragıp Zarakolu – Evrensel Gazetesi, 7 Ağustos 2918

Aslında Balkanlardaki 500 küsur yıllık Osmanlı egemenliğinin sona erişi 1912 ocak ayında Arnavut isyanı ile başladı. Ana dil ve özerklik talepleri,1908 devriminden bu yana Osmanlı yönetiminden yanıt alamayan, Abdülhamit gibi İttihatçılar tarafından oyalanıp duran  Arnavutların sabrı sonunda taştı ve Müslüman’ı, Ortodoks’u, Katolik’i birlikte ayağa kalktı.

Bu başkaldırının nedeni ise 1912 ocağında İttihatçıların yaptığı “sopalı seçimler” idi, ona bir tepkiydi.

Osmanlı, Kürtleri nasıl “Ermeni” korkusu ile el altında tutuyorsa, Arnavutları da Sırp, Bulgar ve Yunan milliyetçiliğinin korkusu ile el altında tutmuştu.

Genç ekspresyonist  Alman Yazarı Karl Otten, “Albania 1912” adlı küçük kitabında o dönemin ruh halini ve  Arnavutluğunu çok iyi yansıtır. (Türkçesi umarım Tüyap Kitap Fuarına yetişecek).

İsyancılar yayımladıkları beyannamede kabinenin değişmesini, Meclis-i Mebusan‘ın feshini  ve seçimlere yeni düzenlenme ile gidilmesini, askeri hizmetlerin mahalli olmasını, memurların Arnavutça bilmelerini veya Arnavutlardan tayin olunmasını talep etti. İsyan Osmanlı hükümetinin 4 Eylül 1912 tarihinde isyancıların taleplerini yerine getirmeyi kabul etmesiyle sona erdi. Ama çok geçti.

Çok milliyetli imparatorluklardan ulus devlet çıkarmaya çalışmak kolay değil. Herkes her yerdeydi çünkü.

Batılılar, Sırplar ve Yunanlılar tarafından tırtıklanmış olan küçük Arnavutluğun, Osmanlıda kalması için öneride bulundular. Ama darbe hükümeti başbakanı olan Mahmut Şevket Paşa, “Teşekkürler yok istemez” dedi. O sırada masasının üstünde ise Arapların ana dilde eğitim taleplerine ilişkin dilekçeler vardı. (Bk: Mahmut Şevket Paşa, Sadaret Günlüğü, hz. Murat Bardakçı, İş Bank Y. 2014).

Zaten imparatorluklar da belli bir yerde ulusal bir çoğunluk olmasın diye hep sistematik bir iskan ile nüfus oranları ile oynama politikası izler. Bu politikalara karşın Sovyetler Birliğinin çökmesinden sonra Baltık Cumhuriyetlerinin yeniden doğuşu engellenememiştir. Bulgaristan özerkliğini kazandığında da, Bulgarlar mutlak bir çoğunluğa sahip değildi.

Daha 1877 Osmanlı-Rus Savaşıyla birlikte, Doğu Anadolu’da yoğun Ermeni nüfusu azaltma uygulaması başlamıştı. Ama buna rağmen bir Ermenistan’ın da, Balkan devletleri gibi yükselmemesi için neden yoktu.

Osmanlının batı sınırı nasıl Arnavutlara emanetse, doğu sınırlarının bekçiliği ise Kürtlere emanetti.

Ama çöken bir imparatorlukta, onların da farklı bir gelecek hayal etmeleri son derece doğaldı.  Osmanlı İmparatorluğuna görece “özerk” bir statüde katılmışlardı. Ama özerlik statülerini II. Mahmut sonrası “reformlar” sonucu yitirmişlerdi.

Osmanlı hükümeti, Roma’nın klasik “divide et impera” ilkesini uygulayarak, II. Abdülhamit döneminde, 1878 Berlin Barış Antlaşması ile sözde uluslararası güvence altına alınmış olan “Ermeni Reformu”nun hayata geçmemesi için, Kürt-Ermeni çelişkisini kızıştırmayı başardı.

Kağıt üstünde otoriteleri bitmesine karşın Kürt beyleri, egemenleri Ermenilerden aldıkları haracı devam ettirmek istiyordu. Ermeniler “modernleşme” ile çifte vergilendirme durumu ile yüz yüze kalmışlardı.

Ancak, Kürt aydınları ve egemenleri  arasında da arayışlar başlamıştı. Kürd, Kürdistan ve Roji Kurd gibi yayınlar çıkıyordu, Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti, Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti, Hevi gibi Kürt örgütlülükleri oluşmuştu. Çöken bir imparatorlukta her halkın kendi geleceğini inşa etme çabasından doğal bir şey olamazdı.

Bu gelişmelerin en somut ürünü ise, 1. Dünya Savaşı’nın patlak vermesine aylar kala meydana gelen Siirt Kürt İsyanı olacaktı. Resmi Tarih bu isyanın, Ermeni Reformu’nun kabulünün bir sonucu olduğunu yazsa da, olay bu kadar basit değildir. İsyanın ilk emareleri ocak/şubat ayında görüldü ve isyan mart ayında patlak verdi.

İsyancılar Ermeni toplumuna garanti vermişlerdi. Üstü örtülü bir Ermeni desteğinden de söz edilebilir.

Bitlis isyanına ilişkin Ermeni kaynaklarını da kapsayan akademik bir çalışma Erivanlı Êzidî/Kürt Akademisyen Celile Celil tarafından yapılmıştır. İsyanın nedenlerine ilişkin Ermeni basınında çıkan çok yorumları da aktarmıştır. (bk.: “Berhem” dergisi, 1990/7, Stockholm; www.bitlisname.com)

Osmanlının son dönemindeki Bitlis (Pağeş) Vilayeti, Siirt (Sğert), Muş (aron) ve Genç’i de kapsıyordu. Genç Sancağı biraz da, Ermeni nüfusu dengelemek için Bitlis vilayetine bağlanmıştı. Ve Ermeni Reformu kapsamı içinde idi. Bu yöredeki reformun uygulanması 2 “tarafsız” ülkenin komiserleri tarafından takip olunacaktı. Bu komiserlerin Ermeni ve Kürt danışmanları olacaktı.

1914 şubat ayında imzalanan Ermeni Reformu, eylül ayında hemen askıya alındı. Çünkü Ermeni ve Kürtlerin ortak bir proje geliştirmesine neden olabilirdi. Bu reformun sözde iki üst hamisi ise, Rus Çarı ile Alman İmparatoru idi.

Emperyalist güçlerin “kurtarıcı” olamayacağının en somut örnekleri arasında, zaten Kürt ve Ermeni halklarının 150 yıllık son deneyimi yer almıyor mu?

Osmanlı Bitlis vilayeti kadim Ermeniliğin en eski yerleşimlerinden biri idi. Kadim İmparatorluklar arası sürekli kavga alanı olan bir coğrafya. Uzun bir süre de Kürt beyliklerinin yönetiminde kalmışlardı. Bunun ayrıntılarını, Aras Yayınlarından çıkan Prof. Hovhenassian’ın derlediği “Bitlis/Muş” (İstanbul, 2016) kitabından okumak mümkün. Örneğin, Thomas A. Sinclair’in “Karakoyunlular Döneminde Ermeniler ve Bitlis’in Kürt Emirleri” makalesi, Ermeni-Kürt ilişkilerinin tarihine ilişkin önemli bilgiler sunuyor. Büyük tarihçi Speros Vryonis Jr. in “Bizans Egemenliğindeki Muş’ta Ermeni ve Rumlar” yazısı da çok önemli bir katkı. İngiliz Tarihçi Christopher J. Walker, “Ermeni Daron ve Pağeş’in Sonu 1914-1916” başlıklı makalesinde ise, kadim bir tarihin sonlanışı aktarılıyor.

Bitlisliler ve Muşlular bu kitabı mutlak okumalı.

Ragıp Zarakolu

Kaynak: Evrensel Gazetesi İnternet Sayfası

Kürt Şarkılarında Ermeni Dostluğu / Gülizar’ın Feryadı
Kürt ve Ermeni ilişkileri tarihinde dikkat çeken önemli olaylardan birisi de 1889 yılında Ermeni kızı Gülizar’ın Kürt aşiret lideri Hacı...
Nivîskarno! Zarokên Me Heyf in
Ji ber ku min çîrokeke zarokan a sosret xwend, mecbûr mam ku vê gotarê binivîsim. Lewra zarokên me heyf in,...
Malazgirt savaşı ve Kürtler
Bu Savaş, Türklere Anadolu’nun kapılarını açmak için değil, amacı Malazgirt ve Ahlat’tan Rey ve Hemedan’a kadar olan İslam topraklarını ele...
1510’ların Bitlis’ini, Van Gölü çevresini ve Van’ı anlatan İtalyan tüccar
İtalyan bir tüccarın 16. yüzyılda kaleme aldığı anlatımından, kendisinin 1507 yılında Şah İsmail’in ordusu ile birlikte Erzincan’a geldiğini öğreniyoruz. Kırk...
Bitlis’in tarihi mahalleleri ve yerli aileleri
’Bu şehrin büyüleyiciliğini dün akşam vadiden geçerken hissetmiştim, ancak bu sabah gördüklerimden sonra, buranın yapısı ve konumlandırılması itibari ile Batı...
Şerefxanê Bedlîsî – Yaşamı ve Eserleri
Şerefxanê Bedlîsî, 25 Şubat 1543 yılında Mir Şemseddin’in oğlu olarak İran’ın Kerehrud şehrinde dünyaya geldi. Çocukluk yılları Safevi devletinde geçti....
Selahaddin Eyyubi’nin kendi kaleminden Kürdler ve hayatı
İskenderiye Kütüphanesinde bulunan Selahattin Eyyubi’nin el yazması günlüğü, Fransız kadın yazar Genevieve Chauvel tarafından romanlaştırılmış. Mısır, Suriye, Yemen ve Filistin...
Bitlis’te konuşulan dillerin tarihçesi, inkar ve asimilasyon
Bir çok kavim ve medeniyete ev sahipliği yapmış olan Bitlis, hem mimari hem de kültürel olarak muazzam bir geçmişe sahiptir....
Antik Çağ’da Kürdler
Kürtler, Ortadoğu’nun en eski halklarından olup Toros dağlarından Zagros dağlarına kadar uzanan coğrafyada yaşayan ve Hint-avrupa dil grubuna ait bir...
Seyyahların gözüyle  Bitlis ahalisi ve giyim kuşamları, 1600 -1900
‘Bitlis çarşısının üzeri örgülü hasır halılar ve kuru dallarla örtülmüş dar sokaklardan oluşmakta. Tezgahlar çok zengin meyve ve sebze çeşitleri...
Bitlis’in Deliklitaş’ı
’Bu Delikli Taş aynı zamanda bir pınardır’ diye yazmıştır Şerefxanê Bedlîs-î Farsça olarak Bitlis’te kaleme aldığı ve 1597 yılında tamamladığı...
Şerefxanê Bedlîsî ve Osmanlı Padişahı III.Murad minyatürü
Bitlis’in Kürt Hükümdarı Şerefxanê Bedlîsî (sağda ayakta) ve Osmanlı Padişahı III.Murad’ı gösteren minyatür.   ‪Şerefxanê Bedlîsî’nin babası Mir Şemseddin, Osmanlı’yla...
Bitlis Hizanlı Law Reşid ve Kemal Fevzi
Minarelerden yükselen ezan sesi, Bitlis Çarşısı’nda tatlı bir telaşın başlamasına neden olmuştu. Orucun son günüydü. Son iftar açılmış, son şerbetler...
Zorqlu Kürd? Zorq neresi ola?
1850 sonrası Bitlis ve civarından geçmiş bazı seyyahların anlatımları ile birlikte yayımlanmış bir gravürün altında Fransızca olarak ’guerrier Kurde de...
Bitlisli Said-i Kurdi ve Venezüellalı Rafael de Nogales
Çeşitli yayın organları ve platformlarda paylaşılan bir görsel için ‘Saidi Nursi’nin cephede çekilmiş fotoğrafı’ veya ‘Bediüzamman’ın Ruslara karşı savaşırken fotoğrafı’...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ