Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 7,75 / Satış: 7,78
€ EURO → Alış: 9,08 / Satış: 9,11

Bitlis nire Albanya nire?

Bitlis nire Albanya nire?
  • 07.08.2018

1911 28 Eylülünde İtalyan-Osmanlı harbi başladı, 1912 8 Ekiminde küçük Karadağ krallığının Osmanlı devletine savaş ilan etmesiyle sona erdi. Bir yıl sürdü.

 

 

Ragıp Zarakolu – Evrensel Gazetesi, 7 Ağustos 2918

Aslında Balkanlardaki 500 küsur yıllık Osmanlı egemenliğinin sona erişi 1912 ocak ayında Arnavut isyanı ile başladı. Ana dil ve özerklik talepleri,1908 devriminden bu yana Osmanlı yönetiminden yanıt alamayan, Abdülhamit gibi İttihatçılar tarafından oyalanıp duran  Arnavutların sabrı sonunda taştı ve Müslüman’ı, Ortodoks’u, Katolik’i birlikte ayağa kalktı.

Bu başkaldırının nedeni ise 1912 ocağında İttihatçıların yaptığı “sopalı seçimler” idi, ona bir tepkiydi.

Osmanlı, Kürtleri nasıl “Ermeni” korkusu ile el altında tutuyorsa, Arnavutları da Sırp, Bulgar ve Yunan milliyetçiliğinin korkusu ile el altında tutmuştu.

Genç ekspresyonist  Alman Yazarı Karl Otten, “Albania 1912” adlı küçük kitabında o dönemin ruh halini ve  Arnavutluğunu çok iyi yansıtır. (Türkçesi umarım Tüyap Kitap Fuarına yetişecek).

İsyancılar yayımladıkları beyannamede kabinenin değişmesini, Meclis-i Mebusan‘ın feshini  ve seçimlere yeni düzenlenme ile gidilmesini, askeri hizmetlerin mahalli olmasını, memurların Arnavutça bilmelerini veya Arnavutlardan tayin olunmasını talep etti. İsyan Osmanlı hükümetinin 4 Eylül 1912 tarihinde isyancıların taleplerini yerine getirmeyi kabul etmesiyle sona erdi. Ama çok geçti.

Çok milliyetli imparatorluklardan ulus devlet çıkarmaya çalışmak kolay değil. Herkes her yerdeydi çünkü.

Batılılar, Sırplar ve Yunanlılar tarafından tırtıklanmış olan küçük Arnavutluğun, Osmanlıda kalması için öneride bulundular. Ama darbe hükümeti başbakanı olan Mahmut Şevket Paşa, “Teşekkürler yok istemez” dedi. O sırada masasının üstünde ise Arapların ana dilde eğitim taleplerine ilişkin dilekçeler vardı. (Bk: Mahmut Şevket Paşa, Sadaret Günlüğü, hz. Murat Bardakçı, İş Bank Y. 2014).

Zaten imparatorluklar da belli bir yerde ulusal bir çoğunluk olmasın diye hep sistematik bir iskan ile nüfus oranları ile oynama politikası izler. Bu politikalara karşın Sovyetler Birliğinin çökmesinden sonra Baltık Cumhuriyetlerinin yeniden doğuşu engellenememiştir. Bulgaristan özerkliğini kazandığında da, Bulgarlar mutlak bir çoğunluğa sahip değildi.

Daha 1877 Osmanlı-Rus Savaşıyla birlikte, Doğu Anadolu’da yoğun Ermeni nüfusu azaltma uygulaması başlamıştı. Ama buna rağmen bir Ermenistan’ın da, Balkan devletleri gibi yükselmemesi için neden yoktu.

Osmanlının batı sınırı nasıl Arnavutlara emanetse, doğu sınırlarının bekçiliği ise Kürtlere emanetti.

Ama çöken bir imparatorlukta, onların da farklı bir gelecek hayal etmeleri son derece doğaldı.  Osmanlı İmparatorluğuna görece “özerk” bir statüde katılmışlardı. Ama özerlik statülerini II. Mahmut sonrası “reformlar” sonucu yitirmişlerdi.

Osmanlı hükümeti, Roma’nın klasik “divide et impera” ilkesini uygulayarak, II. Abdülhamit döneminde, 1878 Berlin Barış Antlaşması ile sözde uluslararası güvence altına alınmış olan “Ermeni Reformu”nun hayata geçmemesi için, Kürt-Ermeni çelişkisini kızıştırmayı başardı.

Kağıt üstünde otoriteleri bitmesine karşın Kürt beyleri, egemenleri Ermenilerden aldıkları haracı devam ettirmek istiyordu. Ermeniler “modernleşme” ile çifte vergilendirme durumu ile yüz yüze kalmışlardı.

Ancak, Kürt aydınları ve egemenleri  arasında da arayışlar başlamıştı. Kürd, Kürdistan ve Roji Kurd gibi yayınlar çıkıyordu, Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti, Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti, Hevi gibi Kürt örgütlülükleri oluşmuştu. Çöken bir imparatorlukta her halkın kendi geleceğini inşa etme çabasından doğal bir şey olamazdı.

Bu gelişmelerin en somut ürünü ise, 1. Dünya Savaşı’nın patlak vermesine aylar kala meydana gelen Siirt Kürt İsyanı olacaktı. Resmi Tarih bu isyanın, Ermeni Reformu’nun kabulünün bir sonucu olduğunu yazsa da, olay bu kadar basit değildir. İsyanın ilk emareleri ocak/şubat ayında görüldü ve isyan mart ayında patlak verdi.

İsyancılar Ermeni toplumuna garanti vermişlerdi. Üstü örtülü bir Ermeni desteğinden de söz edilebilir.

Bitlis isyanına ilişkin Ermeni kaynaklarını da kapsayan akademik bir çalışma Erivanlı Êzidî/Kürt Akademisyen Celile Celil tarafından yapılmıştır. İsyanın nedenlerine ilişkin Ermeni basınında çıkan çok yorumları da aktarmıştır. (bk.: “Berhem” dergisi, 1990/7, Stockholm; www.bitlisname.com)

Osmanlının son dönemindeki Bitlis (Pağeş) Vilayeti, Siirt (Sğert), Muş (aron) ve Genç’i de kapsıyordu. Genç Sancağı biraz da, Ermeni nüfusu dengelemek için Bitlis vilayetine bağlanmıştı. Ve Ermeni Reformu kapsamı içinde idi. Bu yöredeki reformun uygulanması 2 “tarafsız” ülkenin komiserleri tarafından takip olunacaktı. Bu komiserlerin Ermeni ve Kürt danışmanları olacaktı.

1914 şubat ayında imzalanan Ermeni Reformu, eylül ayında hemen askıya alındı. Çünkü Ermeni ve Kürtlerin ortak bir proje geliştirmesine neden olabilirdi. Bu reformun sözde iki üst hamisi ise, Rus Çarı ile Alman İmparatoru idi.

Emperyalist güçlerin “kurtarıcı” olamayacağının en somut örnekleri arasında, zaten Kürt ve Ermeni halklarının 150 yıllık son deneyimi yer almıyor mu?

Osmanlı Bitlis vilayeti kadim Ermeniliğin en eski yerleşimlerinden biri idi. Kadim İmparatorluklar arası sürekli kavga alanı olan bir coğrafya. Uzun bir süre de Kürt beyliklerinin yönetiminde kalmışlardı. Bunun ayrıntılarını, Aras Yayınlarından çıkan Prof. Hovhenassian’ın derlediği “Bitlis/Muş” (İstanbul, 2016) kitabından okumak mümkün. Örneğin, Thomas A. Sinclair’in “Karakoyunlular Döneminde Ermeniler ve Bitlis’in Kürt Emirleri” makalesi, Ermeni-Kürt ilişkilerinin tarihine ilişkin önemli bilgiler sunuyor. Büyük tarihçi Speros Vryonis Jr. in “Bizans Egemenliğindeki Muş’ta Ermeni ve Rumlar” yazısı da çok önemli bir katkı. İngiliz Tarihçi Christopher J. Walker, “Ermeni Daron ve Pağeş’in Sonu 1914-1916” başlıklı makalesinde ise, kadim bir tarihin sonlanışı aktarılıyor.

Bitlisliler ve Muşlular bu kitabı mutlak okumalı.

Ragıp Zarakolu

Kaynak: Evrensel Gazetesi İnternet Sayfası

160 yıl yaşamış Bitlisli Zaro Ağa ile Londra’da yapılmış bir röportaj ve bilinmeyenler
Hemşerim olan Mutkili Kürd Zaro Ağa hakkında yazılmış onlarca yerli ve yabancı arşive rastlamış ve bunların çoğunu da incelemişimdir. Birbirinden...
İsmail Beşikçi: Kürdler, Şehir, Şehirlileşme
  26-27 Mart 2016 tarihlerinde düzenlenen II. Uluslararası Bitlis Sempozyumu, Kürtler, Şehir, Şehirlileşme konusunu irdeliyor. Sempozyuma sunulan bildiriler kitaplaştırılmış.      ...
Kürt Kadınları Neşeli ve Güzeller Parlak Kıyafetler Giyerler
Bana doğru uzaktan bir kadın grubu geliyor. Şerefli renkleri ile onlar kürt kadınları. Kökleri kazmak ve yaprakları toplamakla meşguldürler. Benim...
1961 yılının Tatvan’ı ve Van Gölü
Bitlis ve ilçelerine dair arşiv taraması sırasında karşılaştığım ‘Tatvan’ adlı bir geminin izini sürmeye başladım. Daha önceleri 1950’li yılların arşivlerinde...
Bitlis ve ilçelerinin tarihini anlatıyorlar gözleri kapalı, vicdanları esir bir halde
Memleketim olan Bitlis ve ilçelerinin tarihine dair arşiv çalışmalarına başlamam on beş seneden fazla olmuştur. Aslında doğup büyüdüğüm Tatvan’a ve...
Bitlis Rojkili Huma Hatun ve Kürdlere ‘Abbasi’ Denilmesi
1655 yılında Bitlis, Van, Diyarbekir ve Mardin mıntıkaları da dahil olmak üzere, çok geniş bir coğrafyayı gezen Osmanlı’nın ünlü seyyahı...
Kadim Bir Kürd Aşireti: Zeydan
Zeydan isminin kökeninin, Kürdçedeki zeyî-dan yani arıcılıkdaki ‘oğul vermek, çoğalmak’ fiili gibi bir kökenden geldiği söylenir. Zeydan (Zeîdan, Zeydanlı, Zeydî...
Bitlis’in konuşma ve yazı dilindeki X, Q, Ê, W harflerinin kullanılması
Dillerin, lehçelerin ve şivelerin kendilerine özgü vurguları ve kullanım şekilleri vardır. Kâh yazılı kâh sözlü olarak, belirli bir yapıya sahiptir...
“Kürd’e fırsat verme Yârâb” sözde şiir uydurmadır – Murat Bardakçı
“Kürd’e fırsat verme Yârâb, dehre sultân olmasın” mısrası ile başlayan şiiri güya Yavuz Sultan Selim yazmış, Berbat bir şiir bozuntusunun...
Prof. Dr. Ludwig Paul: Zazalar Kürd, Zazakî Kürdî Bir Dildir
Ludwig Paul, Zazaların Kürd olduğunu ve Zazakînin Kürdî bir “dil” olduğunu, her dil bir millettir teorisinin doğru olmadığını, bir milletin...
Zazacılığı başlatan Ebubekir Pamukçu’ya dair – Roşan Lezgin yazdı
Zazacılığı başlatan Ebubekir Pamukçu’nun Türkçü şiirlerinden öteden beri sözedilirdi ama bu şiirlerin nerede yayınlandıkları konusunda kaynak gösterilmezdi.      ...
Yaşar Kemal 1951 Haziran’ında Kurtalan’dan Bitlis’e geçerken
1951 yılının Haziran ayında bir röportaj muhabiri olarak gelir Yaşar Kemal ve diğer gazeteci arkadaşları Bitlis’e. Daha doğrusu trenle Kurtalan’a...
En Fazla Ermeni Kurtaran Kürt; Müküslü Muhtıla Bey
En fazla Ermeni’yi ölümden, gazap ve katliamdan kurtaran Kürt bana göre Van’ın Müküs (Bahçesaray) kazasından olan Beylerin Beyi Muhtıla Bey’dir. 19....
Mark Sykes’ın 1900’lerin Başında Bitlis’i Ziyareti Ve Kürd Aşiretleri Listesi
1879 doğumlu İngiliz siyasetçi, ajan, diplomat, asker, yazar ve bir gezgin olan Mark Sykes özellikle Osmanlı – Kürd ve Arap...
”Zazaki” ile ”Zaza Dili” Ayrı Şeylerdir
  Resmi dilde oluşturulan tanım ve kavramlar, bir süre sonra halk tarafından benimsenip içselleştiriliyor. Örneğin, hatırlıyorum, “Anadol” dediğimizde, sadece şimdiki...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ