Bitlis Düşünce ve Akademik Çalışma Grubu
$ DOLAR → Alış: 7,87 / Satış: 7,90
€ EURO → Alış: 9,28 / Satış: 9,32

Kurdîyê Bidlîsî Kimdi?

Kurdîyê Bidlîsî Kimdi?
  • 13.10.2020

 

1918-1919 yılarında Kürt basınında yazılarına rastladığımız Kurdîyê Bidlîsî kimdi?

 

 

 

 

 

 

 

 

  • M.MALMÎSANIJ

 

 

Onun yazılarına ilk kez Jîn dergisinde rastlarız. Bu derginin şu sayılarında: 1, 2, 3, 6, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 20, 21. Kürtler ve Kürtçe hakkında yazılan bu yazılardan 16. sayıdaki Kürtçe, diğerleri Türkçedir.

Jîn dergisinin 25 sayısını Latin harflerine çevirerek beş cilt halinde yeniden yayımlayan M. Emin Bozarslan ilk ciltteki giriş yazısında, Xelîl Xeyalî’nin yazılarını “Kurdîyê Bedlîsî (Kurdîyê Bitlîsî)” mahlasıyla yazdığını belirtmişti. Ben de dahil birçok kişi, daha sonra yazdıkları bazı yazılarda, bu açıklamaya dayanarak söz konusu “Kurdîyê Bidlîsî” mahlasının Xelîl Xeyalî’ye ait olduğunu tekrarlamıştı. Yıllar sonra, bu “bilgi”nin doğru olmadığı, “Kurdîyê Bidlîsî” mahlasının Xelîl Xeyalî’ye değil, Bitlisli Yüzbaşı Mehmed Emin Bey’e ait olduğu anlaşıldı. Bunu ilk defa Ebdulla Zengene’nin bir yazısından öğrendik. Zengene, Kurdistan dergisinin 16. sayısında yayımlanan bir yazının fotokopisini yayımlayarak bu konuya açıklık getirmişti (1). Bitlisli Yüzbaşı Mehmed Emin Bey’in vefatı dolayısıyla Kurdistan dergisinde yayımlanan yazıyı Latin harflerine çevirerek aktarıyorum:

 

“İRTÎHAL-İ MÜESSIF

Bitlis eşrafından Şems-i Bitlisî ahfadından ve Kurdistan, Jîn mecmualarının muharriri muktedir, mütefekkir, münevver, hamiyyetmend ve cesur Yüzbaşı Emin Bey (Kurdîyê Bitlisî) şehr-i halin 22’nci günü dar-ı bekaya rihlet etdi. Şimdilik yalnız fatiha-yı şerife ithafı ile aile, akraba ve ahbabını ta’ziye eder ve gelecek nüshamızda ebedi bir yadigar olarak resim ve mezaya-yı fütüvvetkaranelerini sebt eyleriz.”

 

Kürdistan dergisi sorumluları, burada övgüyle sözünü ettikleri Emin Bey’in şehr-i halin 22’sinde [22 Kasım 1919] vefat ettiğini ve meziyetleri hakkında bir sonraki sayıda bilgi vereceklerini, fotoğrafını yayımlayacaklarını yazıyorlar. Bir sonraki sayıyı göremediğim için o sayı hakkında bilgim yok fakat Mahmûd Lewendî ile birlikte hazırladığımız Li Kurdistana Bakur û Li Tirkiyê Rojnamegerîya Kurdî (1908-1981)” başlıklı kitapta Memduh Selim Bey ve arkadaşlarının bir fotoğrafını yayımlamıştık. O fotoğraftaki “Muhammed Emin”, burada sözünü ettiğimiz Bitlisli Yüzbaşı Mehmed Emin Bey’dir.

Hemzeyê Mıksî’nin şehid olduğu şayiası üzerine, 21 Haziran 1920 tarihli Jîn gazetesinde yayımlanan bir yazıda da şu cümlelerle Emin Bey’in Jîn dergisinin yayımlanması dönemindeki rolünden bahsedilmektedir:

Tamâm dokuz ay oluyor ki enîn-i hicrânı kalblerimizde derin iniltiler bırakarak sönen bir zekâ-yı dûrâ-dûrun üfûl-i hazîniyle lâl ve dembeste-i melâl idik. Evet, Emîn’in, o zekâ-yı âteşînin yüreklerimizde âteş-i hicrânı henüz soğumadan …”

Nişântaşı’ndaki paralı Zâbitân Yurdu’nda Bitlis’in, Süleymaniye’nin fedâkâr bir iki evlâdıyla baş başa Kürtlük içün derdleşir ve ağlaşırken müşâreket-i rûhiyye bizi sarsılmaz îmân ile yekdîgerimize rabt ve bend etmişdi. Nihâyet boğazımızdan artırabileceğimiz beş on guruşla müsâlahayı müteâkib Kürtçe bir mecmûa çıkarmaya karâr verdik. Artık mütâreke olmuş, birkaç para toplanmışdı. Târihî mecmûada [Halil] Hayâlî, Emîn ve Hamza ile birlikde çıkaracağımız gazetenin ismini Jîn koyduk. Herkes bir fikir serdetdi. Fakat Jîn (Hayat) kelimesini hangimizin söylediğini hatırlayamıyorum. Artık gazetenin imtiyâzını almak lâzım geliyordu. Bunu Hamza’ya tefvîz etdik. Fedâkâr çocuk sabâhdan akşama kadar Dâhiliyye’ye, Emniyyet-i Umûmiyye’ye, Polis Müdîriyyet’ine muttasıl koşdu. Ve nihâyet bir hafta zarfında müsaâde istihsâl etdi. Jîn (…) cemiyet ve gazete  teşkîlâtının esâslarını düşünen Yüzbaşı Bitlisli merhûm Emîn, Süleymaniyeli Mevlûd, Süleymaniyeli Babanzâde Nûrî, Süleymaniyeli Reşîd Begler kadar,  belki onlardan daha fazla Hamza’nın himmetine medyûndur.” (2)

Osmanlı Arşivi’nde bulduğum bir belgeden, Emin Bey’in Kürd Demokrat Fırkası yöneticisi olduğu bilinen bazı kişilerle birlikte yayın yapmak amacıyla, 3 Kasım 1919’da İstanbul’da “Matbaacılık, Kitabcılık ve Kırtasiyecilik Osmanlı Anonim Şirketi” adı altında bir şirket kurmak için resmi kurumlara başvuruda bulunduğu anlaşılıyor. Kurulmak istenen bu şirketin hissedarları şunlardı:

“Askerlikden müsta’fî Üsküdar’da mukîm Baki, mütekaidin-i askeriyeden Haydarpaşa’da mukîm Kemal Fevzi, Beşiktaş’da mukîm muharririnden Memduh [Selim], Süleymaniye’de Aişe Kadın Zokağı’nda mukîm vükelâ-yı deâvîden Babanzade Abdülaziz ve Boyacı Köyü’nde mukîm, mütekaidin-i askeriyeden Mehmed Emin Beyler.” (3)

Bitlisli Yüzbaşı Emin, 1918 sonunda Kürdistan Teali Cemiyeti’nin kurulduğu günlerde de bu cemiyetin önemli mensuplarından biriydi. Bunu Cevat Dursunoğlu’nun anlattığı bir görüşmeden anlıyoruz. Süleyman Nazif’in başını çektiği bir grup, Vilayat-ı Şarkıye Müdafaa-i Hukuk-ı Millîye Cemiyeti’ni kurduktan sonra, Kürdistan Teali Cemiyeti yetkilileriyle görüşüp bu cemiyetin dağıtılarak kendilerine katılmalarını önerirler ancak önerileri red edilir:

“Süleyman Nazif kendisine heyetten [Vilayat-ı Şarkıye Müdafaa-i Hukuk-ı Millîye Cemiyeti heyetinden] bir arkadaşın yoldaşlık etmesini istedi. Yaşlı ve mevki, mansıp görmüş zatlardan hiç birisi ikinci olmak istemediğinden, savaş sıralarında Doğu bölgesinde çalıştığımı ileri sürerek beraber gitmemi münasip gördüler. Ertesi gün bu cemiyetin [Kürdistan Teali Cemiyeti’nin] İçtihat Evi yanındaki merkezine gittik. Cemiyetin reisi ayândan Seyyit Abdülkadir’le beraber üç genç hazırdılar. Bu gençlerden yalnız birisini tanıdım: Bitlisli Yüzbaşı Emin’le şark cephesinde tanışmıştım. O zaman Türkçü idi. Burada Kürt muhtariyeti fikri güden bir cemiyette Emin’i görmek bende büyük bir hayret uyandırdı. (…) heyet kısaca bizimle görüşülecek hiçbir şeyleri olmadığını, İtilâf devletlerinin kendilerine her yardımı yapacaklarını ve bizim kendi başımızın çaresine bakmamızı tavsiye ederek konuşmayı kestiler.” (4)

 

YARARLANILAN KAYNAKLAR

(1)Ebdulla Zengene, “Jîn Govarî Serdemî Seretay Raçenînekanî Kurd”, Rojnamevanî, Jimare: 6-7, s. 196-197.

(2)Bu yazının tamamı için bak. Malmîsanij, İlk Legal Kürt Öğrenci Derneği Kürt Talebe-Hêvî Cemiyeti (1912-1922), Avesta Yayınları, 2002, s. 301-306.

(3) M. Malmîsanij, 1925’ten Önce Ayrılma Taraftarı Kürt Örgütleri, Vate Yayınevi, İstanbul, 2020, s. 92.

(4)Cevat Dursunoğlu’dan aktaran: Şevket Beysanoğlu, Anıtları ve Kitâbeleri İle Diyarbakır Tarihi, c. 2, Diyarbakır’ı Tanıtma Yayınları, 1990, s. 805-806.

 

Bitlisname.com kaynak gösterilmeden yayımlanamaz.

Etiketler: / / / / / / / / / /

İsveç kralı Demirbaş Şarl’ın (1709) Osmanlı’ya borçları  ve alacaklıların İsveç macerası
Osmanlı tarihinde Kral Demirbaş Şarl’ın askerleriyle birlikte İstanbul’daki Sultan’a sığındığı ve yıllarca padişahın misafiri olduğu anlatılır. Peki kimdi bu kral?...
Kurdîyê Bidlîsî Kimdi?
  1918-1919 yılarında Kürt basınında yazılarına rastladığımız Kurdîyê Bidlîsî kimdi?                 M.MALMÎSANIJ  ...
Geleneksel Kürt Mezar Taşları – Filîtê Quto Örneği
Hançer, Kürtler arasında sıklıkla kullanılan ve taşınan bıçak çeşididir. Kürt erkekleri 1900’lerin başlarına kadar hançerleri günlük hayatında taşımış ve kullanmıştır....
160 yıl yaşamış Bitlisli Zaro Ağa ile Londra’da yapılmış bir röportaj ve bilinmeyenler
Hemşerim olan Mutkili Kürd Zaro Ağa hakkında yazılmış onlarca yerli ve yabancı arşive rastlamış ve bunların çoğunu da incelemişimdir. Birbirinden...
İsmail Beşikçi: Kürdler, Şehir, Şehirlileşme
  26-27 Mart 2016 tarihlerinde düzenlenen II. Uluslararası Bitlis Sempozyumu, Kürtler, Şehir, Şehirlileşme konusunu irdeliyor. Sempozyuma sunulan bildiriler kitaplaştırılmış.      ...
Kürt Kadınları Neşeli ve Güzeller Parlak Kıyafetler Giyerler
Bana doğru uzaktan bir kadın grubu geliyor. Şerefli renkleri ile onlar kürt kadınları. Kökleri kazmak ve yaprakları toplamakla meşguldürler. Benim...
1961 yılının Tatvan’ı ve Van Gölü
Bitlis ve ilçelerine dair arşiv taraması sırasında karşılaştığım ‘Tatvan’ adlı bir geminin izini sürmeye başladım. Daha önceleri 1950’li yılların arşivlerinde...
Bitlis ve ilçelerinin tarihini anlatıyorlar gözleri kapalı, vicdanları esir bir halde
Memleketim olan Bitlis ve ilçelerinin tarihine dair arşiv çalışmalarına başlamam on beş seneden fazla olmuştur. Aslında doğup büyüdüğüm Tatvan’a ve...
Bitlis Rojkili Huma Hatun ve Kürdlere ‘Abbasi’ Denilmesi
1655 yılında Bitlis, Van, Diyarbekir ve Mardin mıntıkaları da dahil olmak üzere, çok geniş bir coğrafyayı gezen Osmanlı’nın ünlü seyyahı...
Kadim Bir Kürd Aşireti: Zeydan
Zeydan isminin kökeninin, Kürdçedeki zeyî-dan yani arıcılıkdaki ‘oğul vermek, çoğalmak’ fiili gibi bir kökenden geldiği söylenir. Zeydan (Zeîdan, Zeydanlı, Zeydî...
Bitlis’in konuşma ve yazı dilindeki X, Q, Ê, W harflerinin kullanılması
Dillerin, lehçelerin ve şivelerin kendilerine özgü vurguları ve kullanım şekilleri vardır. Kâh yazılı kâh sözlü olarak, belirli bir yapıya sahiptir...
“Kürd’e fırsat verme Yârâb” sözde şiir uydurmadır – Murat Bardakçı
“Kürd’e fırsat verme Yârâb, dehre sultân olmasın” mısrası ile başlayan şiiri güya Yavuz Sultan Selim yazmış, Berbat bir şiir bozuntusunun...
Prof. Dr. Ludwig Paul: Zazalar Kürd, Zazakî Kürdî Bir Dildir
Ludwig Paul, Zazaların Kürd olduğunu ve Zazakînin Kürdî bir “dil” olduğunu, her dil bir millettir teorisinin doğru olmadığını, bir milletin...
Zazacılığı başlatan Ebubekir Pamukçu’ya dair – Roşan Lezgin yazdı
Zazacılığı başlatan Ebubekir Pamukçu’nun Türkçü şiirlerinden öteden beri sözedilirdi ama bu şiirlerin nerede yayınlandıkları konusunda kaynak gösterilmezdi.      ...
Yaşar Kemal 1951 Haziran’ında Kurtalan’dan Bitlis’e geçerken
1951 yılının Haziran ayında bir röportaj muhabiri olarak gelir Yaşar Kemal ve diğer gazeteci arkadaşları Bitlis’e. Daha doğrusu trenle Kurtalan’a...
ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ